રીડગુજરાતી : ચોથા વર્ષમાં મંગલ પ્રવેશ – તંત્રી

પ્રિય વાચકમિત્રો,

જોતજોતામાં ત્રણ વર્ષ પૂરાં કરીને આપણી આ સાહિત્યયાત્રા આજે ચોથા વર્ષમાં પ્રવેશે છે ત્યારે તેનો અપાર આનંદ અનુભવાય છે. આજના આ મંગલ દિને વિશ્વના સૌ વાચકમિત્રોને મારા પ્રણામ. મારે મન આ દિવસનું આગવું મહત્વ એટલા માટે છે કે વર્ષમાં આ એક જ દિવસ એવો મળે છે કે જ્યારે હું આપની સાથે મોકળાશથી મનભરીને વાતો કરી શકું. જે કંઈ ઘટનાઓ બની હોય, જુદી જુદી પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવાનું થયું હોય અને સાથે સાઈટમાં નવા જે કંઈ પરિમાણો ઉમેરાયા હોય તેની વાતો મને આપની સાથે વહેંચવી ગમે !

રીડગુજરાતી સાથેની સાહિત્યયાત્રાનું પ્રત્યેક વર્ષ મારા માટે યાદગાર રહ્યું છે, તેમ છતાં મારે મન આ વર્ષનું કંઈક વિશેષ મહત્વ છે. તેનું કારણ એ છે કે આ વર્ષે સાહિત્યદર્શન કરતાં મને સાહિત્યના ઉત્તમોત્તમ અને જીવંત સ્વરૂપને નજીકથી જોવાનો સુઅવસર પ્રાપ્ત થયો. એક એવા પ્રકારનું સાહિત્ય જે માનવીની વૃત્તિઓ અને આંતરિક વિચારધારાને બદલી શકે. કંઈક વાંચ્યાનો હૃદયથી સંતોષ થાય. આંતરિક પ્રસન્નતા અનુભવાય. સુયોગ્ય વાચનની દિશા ખુલે અને સાથે લયબદ્ધતા કેળવાય. અગાઉ હું વિવિધ પ્રકારનું વાંચતો ત્યારે એમ અનુભવતો કે આ બધુ વાંચવા છતાં પણ કંઈક ખૂટે છે. કોઈક ખાસ પ્રકારના વાચનનો અભાવ વર્તાય છે. મારી આ તૃષા તૃપ્ત થઈ સત્વશીલ અને જીવનપ્રેરક લેખો દ્વારા. આ એક એવા પ્રકારનું સાહિત્ય છે કે જે આપણને વાંચીને વિચારતા કરી મૂકે. ચિત્તમાં ઊંડી છાપ છોડી જાય અને હૃદય સાથે જોડાઈ રહે. જીવનની સમસ્યાઓનો સામનો કરવામાં ઢાલસમું બની રહે. જીવનની નિર્બળતાઓનો છેદ ઉડાડી મૂકે અને આપણી આંતરિક શક્તિઓથી આપણને અવગત કરે. આ ફક્ત ‘વંચાયેલું’ નહિ, પરંતુ ‘જીવાયેલું’ સાહિત્ય ! એવા પ્રકારનું સાહિત્ય જે મહાપુરુષોના જીવનનો નિચોડ છે અને જેનું વાંચન-મનન આપણા જીવનને યોગ્ય દિશા આપવાનું કામ કરે છે. સાહિત્યના આ સ્વરૂપનો પરિચય પામીને કોણ ખીલી ન ઊઠે ? આજે રીડગુજરાતીના લેખો વાંચતા મારી જેમ કદાચ આપ પણ તે અનુભવી શકતા હશો.

મારા મનમાં વાંચનની વ્યાખ્યા કંઈક અલગ છે. જો તેની કોઈ સાથે મારે સરખામણી કરવી હોય તો હું તેને ‘સમતોલ આહાર’ સાથે સરખાવું. ડૉક્ટરો કહે છે કે શારીરિક તંદુરસ્તી માટે માણસે કંઈ અકરાંતિયાની જેમ ચોવીસ કલાક ખાવાની જરૂર નથી. યોગ્ય સમયે, યોગ્ય માત્રામાં, પૌષ્ટિક અને સુપાચ્ય આહાર લેવાથી માણસનું શરીર સુદ્રઢ બને છે એ આપણે સૌ જાણીએ છીએ. આ જ સિદ્ધાંત વાંચનની બાબતમાં પણ છે. કોઈકવાર આખો દિવસ વાંચીને માથું દુ:ખી જાય છે જ્યારે અમુકવાર કોઈક નાનકડું અદ્દભુત વાક્ય નજરે ચઢી જાય તો રોમાંચિત થઈ જવાય ! એકાદ સુંદર વાર્તા વાંચીને એમ લાગે છે કે જાણે જીવન જીવવાની જડીબુટ્ટી મળી ગઈ. પુષ્કળ વાંચન હોય છતાં જો મનુષ્યના સ્વભાવમાં પરિવર્તન ન આવે, તો એ ખોરાક લેવા છતાં નબળાઈ દૂર ન થાય એવી દયનીય સ્થિતિ છે. આવા સંજોગોમાં આપણે તો એમ માનવું રહ્યું કે જે વંચાતું હશે તે જીવનપ્રેરક નહીં હોય અથવા તો ઉત્તમ સાહિત્ય યોગ્ય રીતે આત્મસાત નહીં થતું હોય. આપણા જીવનને પુષ્ટ કરે તે માટે ક્યા પ્રકારનું વાંચન જરૂરી છે તે જાણવું અતિઆવશ્યક છે. મોટેભાગે તો તેની શોધ કરવામાં જ જીવન વ્યતિત થઈ જાય છે. એના સ્વરૂપની જયારે ખબર પડે છે ત્યારે એને આત્મસાત કરવાનો સમય નીકળી ગયો હોય છે. સમગ્ર જીવન દરમિયાન વાંચનના નામે આપણે ઠાંસીઠાંસીને કેવળ ભાત-ભાતની માહિતી મગજમાં ભર્યે રાખી છીએ, પરંતુ ખપ પડતાં તે કોઈ કામમાં આવતી નથી. ઘણીવાર તો જાણકારીથી ભયની માત્રા વધે છે. આથી, આજના સમયમાં વાંચનના સાચા સ્વરૂપને સમજવાની અત્યંત આવશ્યકતા છે. સાચું વાંચન તો માણસને અભય કરે અને જીવનને ઊર્ધ્વગતિ આપે.

જે વ્યક્તિનું વાંચન યોગ્ય દિશામાં હોય તેને ઓળખવાની એક ચાવી છે. એવા વ્યક્તિને તમે એક-એક વર્ષના અંતરે મળો તો તેનામાં તમે ચોક્કસ કંઈક બદલાવ જોઈ શકો. આખેઆખા પુસ્તકાલયો વાંચી જનારના સ્વભાવમાં એક તસુભાર પણ ફરક ન જણાય તો એને આપણે યર્થાથ વાંચન કહી શકીએ ખરા ? એ તો કેવળ મનોરંજન જ થયું. વાંચન તો જીવનની ઔષધી છે. તેની અસર જણાયા વગર ન રહે. વાંચનથી માણસના વિચારોમાં પરિપક્વતા દેખાય, તે તેના જીવનની કિંમત અને ઉપયોગીતા સમજતો થાય. જીવનપ્રતિ એનું વિશેષ દર્શન હોય. હું તો માનું છું કે અતિશય અથવા અસ્તવ્યસ્ત વાંચન પણ એક રોગ સમાન છે. ઘણાં માણસોને અમુક પ્રકારના વાંચનની બસ ધૂન ચઢી જાય ! ‘યોગ’નો વિષય હાથમાં આવે તો દિવસો સુધી યોગ પાછળ પડ્યા રહે. એવામાં કોઈ વાસ્તુશાસ્ત્રનું પુસ્તક આપી જાય તો એની પર તૂટી પડે ! વળી, કોઈક કહે કે શૅરબજાર પર એક સરસ પુસ્તક આવ્યું છે, તો ત્યાં દોડી જાય. સરવાળે આવું વાંચન માનવીને કશે લઈ ન જાય. વાંચનમાં વિવિધતા હોય એ જરૂરી છે પરંતુ સાથે સાથે લયબદ્ધતા પણ એટલી જ જરૂરી છે. કંઈક સારુ વાંચીને તેની માટે મનનનો સમય ફાળવવો જ રહ્યો. મશીનમાં તેલ પૂરીને બરાબર ચીકાશ પકડાય તે માટે થોડીક રાહ જોવી પડે છે. સાહિત્યનો કોઈ પણ પ્રકાર વાંચીને તેના મૂલ્યો વિશે વિચારવામાં આવે અને તેમાંથી મળેલા બોધનો ઉપયોગ કરીને તે પરથી આપણા જીવનમાં બનેલી કોઈક ઘટનાનો નિષ્કર્ષ કાઢીને જીવનનું સત્ય સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ ત્યારે ખરા અર્થમાં આપણે કંઈક વાંચ્યું કહેવાશે. આ એક પ્રકારની વિચારોની કેળવણી છે. આ રીતે જેનું વાંચન કેળવાય છે તેના જીવનમાં આમૂલ પરિવર્તન આવે છે. તેના વિચારોની ઉચ્ચ અવસ્થાને સમાજ સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકે છે.

તદુપરાંત, હું તો એમ દ્રઢપણે માનું છું કે ભાષાના બચાવની વાત હોય કે વ્યક્તિત્વના વિકાસની – તમામ પરિસ્થિતિઓમાં ‘રસપૂર્વકનું વાંચન’ એ સર્વોત્તમ ઉપાય છે. એક લેખના સંદર્ભમાં વૈજ્ઞાનિક ડૉ. પંકજભાઈએ મને ફોન પર પૂછ્યું ત્યારે મેં તેમને આ જ વાત કહી હતી. વ્યક્તિથી લઈને પરિવાર સુધી જો જીવનપ્રેરક વાંચન વિસ્તરે તો કદાચ ઘણા બધા પ્રશ્નો સરળતાથી ઉકલી જાય. ભાષાના સંવર્ધન કે વિકાસ માટે કોઈ અભિયાન, રેલી કે સંગઠનોની આવશ્યકતા હું નથી સમજતો. કદાચ તે દ્વારા કંઈક પરિણામ આવે તો પણ એની અસરો કેટલો સમય ટકી શકશે ? ઊભરો શમતાં છેવટે તો બધુ ત્યાં નું ત્યાં ! રસપૂર્વક વંચાશે તો સ્વાભાવિક રીતે જ બીજાને વંચાવવાની ઈચ્છા થઈ આવશે. સમયાંતરે એમ થતાં આખા સમાજ પર વાંચનની અસર વર્તાશે. વ્યક્તિની બાહ્ય-દોડ ઓછી થશે અને તેના આંતરિક વિકાસના દ્વાર ખૂલશે. જેની પ્રજ્ઞાનું આવું ઊર્ધ્વીકરણ થાય એવો એક જાગૃત વ્યક્તિ હાજર હોય ત્યાં સુધી ભાષાને ઊની આંચ આવી શકે ખરી ? આખરે સાહિત્ય તો જીવનમાંથી ઉદ્દભવે છે. લેખન તો તેને વ્યક્ત કરવાનું એક માધ્યમ છે. ખરી વાત તો સાહિત્યને જીવવાની છે. જાગૃતિપૂર્વક જીવનાર વ્યક્તિ ભલે કલમ પકડીને લખતો ન હોય પણ એને આપણે સાંભળીએ તો એમ લાગે કે આ અદ્દભુત વાકપ્રવાહ ક્યાંથી આવતો હશે ? સાહિત્યને આત્મસાત કરેલ વ્યક્તિ ભલે ઘરના ખૂણામાં બેઠો હોય પરંતુ એ માણસ સાહિત્યની જેટલી સેવા કરે છે એટલી કદાચ અનેક પુસ્તકો લખનાર લેખક કરે છે કે કેમ તે એક પ્રશ્ન છે. શું નરસિંહ મહેતાએ એમ વિચારીને એકહજાર થી વધુ પદોની રચના કરી હશે કે લાવ… હું ગુજરાતી ભાષાનો ઉધ્ધાર કરી નાખું !! કદાપિ નહીં. એમની માટે તો એમનું સત્વશીલ જીવન અને હરિભજન જ અગત્યના હતાં. ભાષા જરાય નબળી નથી પડી, લોકોના જીવન નબળાં પડી ગયા છે. જ્યાં જીવનની ઉંચાઈ છે ત્યાં આપોઆપ સર્વ કલાઓ આવીને વસે છે. આ વાત સમજી લેનાર વ્યક્તિને લેખક બનવા માટે છાપાઓમાં ઓળખાણ કાઢવાની જરૂરિયાત નહીં રહે ! એની કલમ તો કોઈ આધાર વિના અવિરત ચાલતી જ રહે છે. એ લખ્યા વગર રહી શકે જ નહીં. તેનો આંતરિક પ્રવાહ તેને તો સમૃદ્ધ કરે જ છે પરંતુ સમગ્ર ભાષાને સમૃદ્ધિના શિખર પર મૂકી દે છે. ગોવર્ધન ઉઠાવવાનું કામ આખું ગોકુળ ભેગું થાય તોય થઈ શકે તેમ નથી. એની માટે તો એક કૃષ્ણ જ પર્યાપ્ત છે. એ કૃષ્ણતત્વ આપણામાં જન્મે છે ‘રસપૂર્વકના વાંચન’ દ્વારા. મનુષ્યને ઓજસ્વી અને મેઘાવી બનાવે એવું વાંચન. વ્યક્તિની ચેતનાને સ્પર્શે એવું વાંચન.

અત્રે ‘જીવનપ્રેરક’ વાંચનની વ્યાખ્યા પણ સમજવી જરૂરી છે. લોકો એમ માને છે કે સત્વશીલ વાંચન એટલે કેવળ આધ્યાત્મિક વાંચન. આ વ્યાખ્યા બરાબર નથી. ખરેખર તો સત્વશીલ વાંચન એટલે આપણા જીવનને સ્ફૂર્તિથી ભરી દે તેવું વાંચન. જે વાંચીને આપણને જીવનમાં કશુંક પામ્યાની અનુભૂતિ થાય. એ ભલે પછી બાળવાર્તાથી પ્રાપ્ત થતું હોય કે પ્રવાસવર્ણનથી – તેનું સ્વરૂપ કોઈ પણ પ્રકારનું હોઈ શકે. એક વાચક તરીકે રીડગુજરાતી પર પ્રકાશિત થતા લેખોના સ્વરૂપથી આપ સૌ પરિચિત છો. તેથી આપને ખ્યાલ હશે કે મોટા ભાગના લેખો જુદી જુદી રીતે લખાયા હોવા છતાં તેનો બોધ આપણા જીવનને કોઈને કોઈ સ્વરૂપે પ્રેરણા આપતો રહે છે. સાહિત્યના આ ઉત્તમ સ્વરૂપનો સ્પર્શ પામીને મેં જે પ્રસન્નતા અને તાજગી અનુભવી છે તેનો રીડગુજરાતીના માધ્યમ દ્વારા આપ સુધી વહેંચવાનો આ એક પ્રયાસ છે.

વાંચન માટે મેં જેમ અગાઉ વાત કરી તેમ ઢગલાબંધ પુસ્તકો વાંચવાની આવશ્યકતા નથી. ઘણા લોકોને એમ લાગતું હશે કે આ સાઈટના કાર્ય માટે હું તો જાણે આખો દિવસ વાંચ્યા જ કરતો હોઈશ ! બલ્કે હકીકત સાવ જુદી જ છે. હું પણ તમારી જેમ રોજના બે-ત્રણ લેખોથી વધારે નથી વાંચતો. રસની પુષ્ટિ તેને યોગ્ય માત્રામાં લેવામાં આવે તો જ થઈ શકે. મને ઘણા વાચકમિત્રો સદભાવથી કહે છે કે આ સાહિત્યકાર્યનો વિસ્તાર કરીને રોજ તેના પર વિવિધ પ્રકારની કૉલમો પ્રકાશિત કરવામાં આવે તો કેટલું બધું નવું વાંચન રોજેરોજ મળી રહે ! – પણ પછી એ સાહિત્ય ન રહેતાં માત્ર માહિતીનો ઢગલો બની રહે. જ્યાં અતિ છે ત્યાં ગુણવત્તાનો ક્ષય નિશ્ચિત છે. આપણું શિવરૂપ મસ્તક જ્ઞાનનું પ્રતિક છે તેથી એમ કહી શકાય કે શિવલિંગ પર ધારા જ શોભે, ધોધ નહિ ! વાંચન-મનન અને આચરણ દ્વારા આપણી આ સાહિત્યયાત્રા ધીમી ગતિએ આગળ વધે તે જ વધારે યોગ્ય છે તેમ મને લાગે છે.

સાહિત્યનું જીવનમાં અદ્વિતિય સ્થાન છે. આજે આપણી ચારેકોર વ્યસ્તતાનો માહોલ છે. સૌને વિવિધ પ્રકારના સંઘર્ષોનો સામનો કરતા રહેવું પડે છે. નોકરીની મુશ્કેલીઓ, દાંપત્યજીવનની નાની મોટી સમસ્યાઓ, આર્થિક સંકડામણો કે પછી અભ્યાસની મથામણો. જીવનભર કંઈકને કંઈક તો ચાલતું જ રહે છે. દુનિયાના પટ પર ભાગ્યે જ એવો કોઈ વ્યક્તિ હોય જે આનાથી અલિપ્ત રહી શક્યો હોય. પરંતુ મેં જોયું કે આ ભાગદોડ વચ્ચે પણ જેમના પરિવારમાં વાચનનું વટવૃક્ષ વિકસ્યું છે તેઓ ગમે તેવી મુશ્કેલીઓ વચ્ચે પણ પોતાની આંતરિક સ્વસ્થતા સરળતાથી ટકાવી શક્યા છે. બીજા શબ્દોમાં કહેવું હોય તો એમ કહી શકાય કે તેઓને કોઈ મુશ્કેલીઓ સ્પર્શી જ નથી. તેમણે તેને આત્મવિકાસની તક માનીને જીરવી લીધી છે. સમાજનો જે વર્ગ વાંચન ચૂકી ગયો તે ડિપ્રેશનનો ભોગ બન્યો છે. નાની નાની વાતોમાં તેમના ચિત્તની અસ્વસ્થતા છતી થઈ જતી હોય છે. ન તો એમના જીવનમાં કોઈ વાતનો સંતોષ છે ન તો જીવનની દિશા બદલવાનો કોઈ અભિગમ. ભણેલા, પ્રતિષ્ઠિત અને વૃદ્ધાવસ્થાનો ઉંબર વટાવી ચૂકેલા પણ આનો શિકાર બન્યા છે. તેઓના પરિવારોમાં નાની નાની વાતોમાં સતત કલેશ પેદા થતો રહે છે. આ બધી ઘટનાઓ નજરે નિહાળવાનું થાય ત્યારે સાહિત્યનું જીવનમાં મહત્વ સમજાય છે. એમ લાગે છે કે આપણે જો સાહિત્યને જીવનમાં આત્મસાત નહીં કરીએ તો આપણું જીવન પણ તેઓની જેમ કલહ અને કલેશનું વેરાન રણ બની જશે. એમાં પછી હરિયાળી ક્યારેય નહીં છવાય. માણસનું આંતરિક જગત વિકસે તો આ બાહ્ય જગતની ગમે તેવી મુશ્કેલીઓ તે સહેલાઈથી જીરવી શકે. આ અંતર્મુખવૃત્તિનો વિકાસ મને જીવનમાં ખૂબ જરૂરી લાગ્યો છે.

આ કારણથી, જેઓ આવી અંતર્મુખવૃત્તિથી જીવ્યા છે તેઓનો પરિચય લોકો સુધી પહોંચે તે હેતુથી ચાલુ વર્ષે રીડગુજરાતીમાં સાહિત્યનું એક નવું પરિમાણ ઉમેરાયું જેને હું નામ આપું છું : ‘જીવંત સાહિત્ય’. આ પ્રકારના સાહિત્યનો સમાવેશ કરવાની શરૂઆત થઈ નંદિગ્રામની મુલાકાતથી. કુન્દનિકાબેન સાથેના આત્મીયતાપૂર્ણ વાર્તાલાપ તથા તેમાં સમાયેલો જીવનસંદેશ વાચકો સુધી પહોંચાડવાના ભાગરૂપે સૌપ્રથમ લખાઈ : ‘કુન્દનિકાબેન સાથેની મુલાકાત’….. એ પછી જે જે સર્જકો સાથે આત્મીયતા બંધાતી ગઈ અને ફોન પર તેમના જીવનના વિવિધ પાસાઓ અને તેમની સર્જનયાત્રા વિશે વાતો થતી રહી, તેના પરિણામે યથાયોગ્ય સમયે અવંતિકાબેન, નિર્મિશભાઈ ઠાકર અને રીનાબેન મહેતા સાથેની મુલાકાતો સહજરીતે લખાતી ગઈ. આ ‘જીવંત સાહિત્ય’ એ આપણા વિચારોને એક નવી દિશા આપી હોય તેમ આપને નથી લાગતું ? જેમને આપણે સતત વાંચતા હોઈએ એવા સાહિત્યકારોની આંખે આ જગતને જોવાનો એક મોકો મળ્યો. વિશેષ ફાયદો તો એ થયો કે ઘણા નવસર્જકોને આ ક્ષેત્રમાં કઈ રીતે આગળ વધવું તેનું માર્ગદર્શન મળ્યું. સર્જકોની આ મુલાકાત ઉપરાંત મારા માટે ‘અસ્મિતાપર્વ’ અને ‘વાચનશિબિર’ના કાર્યક્રમો ખૂબ યાદગાર બની રહ્યા. અસ્મિતાપર્વમાં અનેક સાહિત્યકારો તથા વાચકોને મળવાનું થયું. જે કંઈ રસપૂર્વક માણ્યું તે વગર નોંધે લખાતું ગયું. બાળકો સાહિત્યમાં રસ લેતા થાય તે માટે નિ:સ્વાર્થભાવે યોજાયેલી વાંચનશિબિરના અનુભવો તો કંઈક જુદા જ રહ્યા ! બાળકોની લેખનશૈલી અને તેમનું નિરીક્ષણ આશ્ચર્યચકિત કરી દે તેવું હતું. એ ક્રમમાં તાજેતરની ગિરનારયાત્રાને પણ સ્મરી લઉં. રૂપાયતનની સાહિત્ય સેવા, ત્યાંના દર્શનીય સ્થળો અને ગિરનાર આરોહણ સાથે પ્રકૃતિનું વિવિધ સ્વરૂપમાં થયેલું દર્શન કેમ કરીને ભૂલી શકાય ? મારા માટે આ વિવિધ સ્વરૂપે વ્યક્ત થતું ‘જીવંત સાહિત્ય’ જ છે. ગિરનારના લેખ બાબતે પૂ. મોરારિબાપુએ સામેથી ફોન કરીને તેમની પ્રસન્નતા વ્યક્ત કરી જેને હું આ વર્ષનો સૌથી યાદગાર અનુભવ કહું તો તેમાં જરાય અતિશયોક્તિ નહીં લાગે. સાહિત્યથી લઈને ‘જીવંત સાહિત્ય’ સુધીની આ સફર વિશે મેં જે અનુભવ્યું તેની આટલી વાતો મારે આપની સાથે વહેંચવી હતી.

હવે થોડીક વાતો કરવી છે રીડગુજરાતીના લેખો અને પ્રતિભાવો વિશે. પ્રતિવર્ષ અનેક નવા વાચકો ઉમેરાતા હોય તેથી કેટલીક બાબતોની પુનરુક્તિ કરવી જરૂરી સમજું છું. સૌથી અગત્યની બાબત એ છે કે રીડગુજરાતી સાહિત્યને ઓનલાઈન પ્રકાશિત કરીને લોકો સુધી પહોંચાડવાનું એક માધ્યમ છે. તેથી કેન્દ્રસ્થાને ‘ગુજરાતી સાહિત્ય’ છે, રીડગુજરાતી નહીં. કોઈ માધ્યમ કદી પણ શાશ્વત હોઈ શકે નહીં. એમાં જે તત્વ વ્યક્ત થાય છે એ શાશ્વત અને સનાતન છે એમ મને લાગે છે. કપરકાબી ગમે એટલાં સારા હોય પણ તેમાં ભરેલી ચાના સ્વાદની અગત્યતા તેના કરતાં અનેકગણી વધારે જ હોવાની. આથી, પ્રશંસા તો ગુજરાતી સાહિત્યની અને તેની માટે પોતાનું જીવન આપી દેનારા સર્જકોની થવી જોઈએ, રીડગુજરાતીની નહીં. હું આ કોઈ વિનમ્રતાનો દેખાવ કરવા માટે નથી કહેતો પરંતુ આપણે ત્યાં ઘણીવાર માધ્યમને એટલી અગત્યતા અપાય છે કે પછી સાહિત્યની વાત સાવ બાજુ પર જ રહી જાય છે. એ પછી સંસ્થાની વાહ-વાહ થાય અને જે કાર્ય કરવાનું છે એની અગત્યતા ભૂલાઈ જાય ! સાહિત્યનો મારે ‘ઓનલાઈન’ નામનો કોઈ નવો ચીલો નથી ચાતરવો. મારી ઈચ્છા છે કે વાચકો આ બાબતમાં જાગૃત રહે. અમુક લેખોમાં ઘણી વાર સતત એક જ પ્રકારનો પ્રતિભાવ આવ્યા કરે કે ‘Thanks to ReadGujarati…. Thanks to Mrugeshbhai’ આપનો સદભાવ અને આદર હોય એ સ્વાભાવિક છે પરંતુ આમાં જેણે પોતાનું હૃદય રેડીને સર્જન કર્યું હોય તે તો વિસરાઈ જ ગયો ! આ બરાબર નથી. આદરનો સૌપ્રથમ અધિકારી સર્જક છે, પ્રકાશક નહીં. બીજી વાત એ છે કે, રીડગુજરાતી કશાનો માપદંડ ન બનવો જોઈએ. આ કારણથી જ હું અમુકવાર જાણીજોઈને થોડી નબળી કૃતિઓ પણ સ્વીકારું છું. કાયમ બધું શ્રેષ્ઠ જ હોય એવું કંઈ જરૂરી નથી. શ્રેષ્ઠતાના બહુ ઊંચા માપદંડ રાખવામાં આવે તો નવોદિતો ક્યાં જશે ? મને ઘણા વાચકો સૂચન કરે છે કે : ‘અમુક વાર્તામાં કથાવસ્તુ નબળી છે, ગુણવત્તા બરાબર નથી. આવી વાર્તાઓ તમે પ્રકાશિત કરો એ રીડગુજરાતીની પ્રતિષ્ઠાને શોભતું નથી…..’ પરંતુ હું એમ કહું છું કે રીડગુજરાતીને વળી પ્રતિષ્ઠા કેવી ? કોઈ સર્જકની પ્રતિભા વિકસિત થાય એ અગત્યની વાત છે કે પ્રકાશન માધ્યમની પ્રતિષ્ઠા ? એવા માપદંડોમાં મને જરાય વિશ્વાસ નથી. ઈશ્વરે બનાવેલો માનવ જો ખામીઓ અને ત્રુટિઓથી ભરેલો હોય, તો માણસના હાથે થતું સર્જન પૂર્ણ જ હોય એવી આશા શું કામ રાખવી ? એને આપણે માધ્યમ આપીશું તો એની કલમ જરૂર કેળવાશે. આપણા સાહિત્યકારોએ કહ્યું છે તેમ મોટાઈ તો વ્યક્તિને ખામીઓ સહિત સ્વીકારવામાં છે. માતાને એનું બાળક ગમે એટલી ભૂલો કરે તોય વહાલું જ લાગે છે. સાહિત્યવાંચનથી આપણી દષ્ટિ વિશાળ અને ગુણગ્રાહી બનવી જોઈએ. એમ થશે પછી કોઈ કૃતિઓ આપણને નબળી નહીં લાગે. બધા પોતપોતાની જગ્યાએ બરાબર છે.

રીડગુજરાતીના વિવિધ લેખો પર જુદા જુદા વાચકોના અનેક પ્રતિભાવો પ્રાપ્ત થાય છે. કોમેન્ટ્સથી સર્જકને પોતાની કૃતિ વિશે જુદા જુદા વાચકોનો અભિપ્રાય મળી રહે છે અને તેનો સર્જન વિશેનો ઉત્સાહ વધે છે. આમ છતાં, કોમેન્ટ્સ વાંચનનો કોઈ માપદંડ બનતો નથી. વધારે પ્રતિભાવ આવે તેનાથી લેખ શ્રેષ્ઠ જ હશે તેવું કહી શકાય તેમ નથી. લેખના તત્વને જાણવા છતાં પોતાનો પ્રતિભાવ ન મૂકનાર પણ ઘણો મોટો વર્ગ હોઈ શકે. અંતે તો લોકહૃદયમાં તેની શું અસરો પડે છે તે જાણવું અત્યંત કઠીન છે, પરંતુ શિષ્ટ સાહિત્યની અસર સમાજમાં લાંબેગાળે દેખાયા વગર રહેતી નથી. વળી, આનો અર્થ એમ નથી કે પ્રતિભાવ લખનાર વ્યક્તિ સાહિત્યના તત્વને નથી માણતો. જે માણે છે તેમાંના ઘણાને કદાચ અભિવ્યક્ત કરવાની ટેવ અથવા તો અનુકૂળતા નથી હોતી. અહીં કોમેન્ટ્સ લખનાર વ્યક્તિ પોતાની અનુભૂતિને વ્યક્તિ કરી શકે છે તે ખૂબ આનંદની વાત છે. આ વર્ગ યુવાનોથી લઈને વડીલો સુધીનો છે. કેટલાય લોકો અત્યંત વ્યસ્તતા વચ્ચે પણ ઝડપથી કોમેન્ટ્સ લખી દેતા હશે. આથી, જો કોઈ વાચક સમય અભાવને કારણે પોતાનો પ્રતિભાવ અંગ્રેજીમાં લખે તો એમાં તેણે માફી માગવાની કોઈ જરૂરિયાત નથી. આપણે માતૃભાષાને આદર આપીએ એનો અર્થ એમ નથી કે બીજી ભાષાઓ આપણા માટે અછૂત છે. જેની પાસે સમય હોય અને જેને ઓનલાઈન ગુજરાતી લખવાનું ફાવતું હોય તે જરૂરથી લખે. પરંતુ જેને આ બાબતે કંઈ ખ્યાલ ન હોય, તેવો વાચક અંગ્રેજીમાં લખવાને કારણે પ્રતિભાવ જ ન લખે એટલી બધી સંકીર્ણતાની આપણને જરૂર નથી. મેં ઘણા પ્રતિભાવોમાં જોયું છે કે : ‘I am sorry I am writing in English….’ દુનિયાના જુદા જુદા દેશોમાં વસતા જુદા જુદા લોકો પાસે અનેક પ્રકારના કામો હોય. એમાં કેટલાય વડીલ લોકો હોય જેને કોમ્પ્યુટર પર લખવાનો મહાવરો ન હોય. આ વિવિધ પ્રકારની પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે વંચાય એ પણ ઘણું છે. પ્રતિભાવ લખવામાં અંગ્રેજીનો ઉપયોગ કરવો પડે તો એમાં શરમાવાનું કોઈ કારણ નથી. બીજી બધી વાતો બાજુએ મૂકીને સૌથી પહેલાં એ વિચારવું જોઈએ કે આ સાઈટનું નામ જ ‘રીડગુજરાતી’ છે !

‘કોમેન્ટ’નો અર્થ શું છે ? જે તે લેખના સંદર્ભમાં વાચકના વિચારો કે તેનું મંતવ્ય. દરેક વ્યક્તિના વિચારો તેના ઉછેર અને તેની આસપાસની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે ઘડાય છે માટે કોમેન્ટ લખનાર વિવિધ વાચકોની અનુભૂતિ જુદી જુદી જ રહેવાની. પ્રતિભાવો એ વ્યક્તિની માનસિકતાનો પરિચય છે. એની ભાષા, એના શબ્દો અને વિષયને વ્યક્ત કરવાની તેની રીત ઘણું બધું કહી આપે છે. દરેકની મૌલિક અદા હોય છે. આથી, કોઈ બીજાની કોમેન્ટ્સ પર કોમેન્ટ્સ લખવી એ ચર્ચા કરીને સમય વેડફવા જેવું છે. ચર્ચાઓ હંમેશા આકર્ષક હોય છે પણ પરિણામમૂલક નથી હોતી. એમાંથી અંતે કશું નિષ્પન્ન નથી થતું. કેવળ બૌદ્ધિક દલીલો ક્યારેય શાંતિ આપી શકે ખરી ? ગમે એટલી કોમેન્ટ્સ વાંચ્યા પછી પણ પ્રતિભાવ લખતી વખતે વાચકની નજર સામે લેખનું મૂળતત્વ રહે તે વધારે ઈચ્છનીય છે. એમ થાય તો જ તે પોતાના વિચારોને તે વ્યવસ્થિત રીતે વ્યક્ત કરી શકે. હા, કોઈને કોઈ માહિતીની જરૂર હોય અથવા તો કોઈ સંદર્ભની આવશ્યકતા હોય અને આપણે મદદ કરવાના ભાગરૂપે પ્રત્યુત્તર આપીએ એ તો પ્રશંસનીય છે. ઘણાં વાચકો એકબીજાને જરૂરી માહિતી શોધવામાં એ રીતે મદદ કરે છે. કોઈક પુસ્તકની તો કોઈ પ્રકાશકની માહિતી બીજાને શોધી આપે છે. તે ઘણી સારી વાત છે પરંતુ ફક્ત બીજાના વિચારો કેટલા અયોગ્ય છે તેની માટે પ્રતિભાવ લખવામાં સમય આપવો એના કરતાં એટલા સમયમાં બીજી કૃતિઓના વાંચનનો આનંદ ઉઠાવવો વધારે વાજબી છે એમ મને લાગે છે.

એક મુદ્દો છે સ્વર્નિભરતાનો. રીડગુજરાતી સાથે વાચકો લાગણીથી જોડાયેલા છે તેથી આ પ્રવૃત્તિ અવિરત ચાલુ રહે અને યોગ્ય રીતે વિકસે તે માટે તેમના અભિપ્રાયો સતત મળતા રહે છે. કેટલાક વાચકોનું સૂચન છે કે ‘તમારે રીડગુજરાતી માટે મામુલી લવાજમ રાખવું જોઈએ જેથી તે સ્વર્નિભર થઈ શકે અને લાંબા સમય સુધી સરળતાથી ચાલી શકે….’ આ બાબતે તેઓની ભાવના હું સમજું છું પરંતુ તેમ કરવું મને યોગ્ય લાગતું નથી. આટલું સાહિત્ય માણ્યા પછી પણ મારામાં ‘સ્વ’ નો જ વિચાર ઊઠે તો મેં શું ધૂળ વાંચ્યું કહેવાય ? મારા મનમાં વાચકો માટે એક પરિવારની જે ભાવના છે એ શું પછી ટકી રહેશે ખરી ? પ્રત્યેક જગ્યાએ કેવળ વેપારી અને ગ્રાહકનો સંબંધ રહે તે ઉચિત નથી લાગતું. કલાની કદર તો હૃદયથી થવી જોઈએ, નહીં કે પોતાનો હક્ક જતાવીને. સાહિત્ય એક ઉપાસના છે એમાં આયોજનો ન હોઈ શકે. આપણે જો કલાના ઉપાસકોને એમ કહીશું કે તમે તમારી રીતે આત્મનિર્ભર બનીને કમાઈ લો અને પછી કલાની સાધના કરો, તો કદાચ આપણને ભવિષ્યમાં કોઈ સાચા કલાકારો નહીં મળે. કલાના ઉપાસકોની કદર કરવી એ સમાજની ફરજ છે. કલાના ક્ષેત્રમાં તો જીવનને સમર્પિત કરવાનું હોય. ‘કોમ્ફોર્ટ’ હોય ત્યાં કલા વિકસતી નથી. એમ હોત તો તો દુનિયાના બધા જ અબજોપતિઓ કવિહૃદયના હોત ! કલા તો જીવનની પીડામાંથી ઉદ્દભવે છે.

વળી, જે વસ્તુ માટે લવાજમ રાખવામાં આવે તે વસ્તુ પછી જાહેરમાં મુકાય નહીં. એની માટે ‘Username’ અને ‘password’ રાખવા પડે. જીવનને સ્વતંત્ર બનાવતું સાહિત્ય આવી બંધિયાર સ્થિતિમાં કેમ કરીને રહી શકે ? – એ મને સમજાતું નથી. એમ કરવામાં કેટલાય લોકોને પાસવર્ડ યાદ ના રહે, ‘Log-In’ કરવાનો કંટાળો આવે. અત્યારે આવતા-જતા લોકો એરપોર્ટ પર પણ સમય કાઢીને બે લેખ આસાનીથી વાંચી લે છે, એવી સરળતા પછીથી રહી શકે ખરી ? સ્વર્નિભરતા ઊભી કરવાના ચક્કરમાં સાહિત્ય જનતા સુધી પહોંચવું જોઈએ એ વાત તો જાણે બાજુ પર જ રહી જાય ! પરંતુ આ બધાનો અર્થ એમ નથી કે જે સામાયિકો લવાજમ લે છે તેઓ ખોટું કરે છે. એમને માટે તે જરૂરી છે. સામાયિકના પ્રકાશનમાં આખું તંત્ર રોકાયેલું હોય છે. કાગળ, શાહી, મશિનરી, બાઈન્ડિંગ અને એ બધા કામ માટે રોકાયેલા અનેક કર્મચારીઓ – એ બધાનો ખર્ચ સામાયિકને લાગે છે. સામાયિક ચલાવવા માટે આર્થિક આયોજન જરૂરી છે. મારે એવી કોઈ જરૂરિયાત નથી કારણ કે રીડગુજરાતીમાં કોઈ કાગળો વપરાતા નથી ! મારા એક માટે હું લવાજમ રાખીને હજારો લોકોને સાહિત્યથી વંચિત કરું એ વાત મગજમાં કેમેય કરીને બેસતી નથી. વળી, લવાજમને શરમાવે એટલું યોગદાન કેટલાય વાચકો નામ ન આપવાની શરતે આપતા રહે છે એ કંઈ જેવી તેવી વાત છે ? પરદેશમાં અભ્યાસ કરતો વિદ્યાર્થી એમ કહે કે હું ઓવરટાઈમ કરીને થોડી બચત રીડગુજરાતીને આપવા માગું છું ત્યારે મારી આંખો છલકાયા વગર રહી શકે ખરી ? સદભાવથી થતા કાર્યમાં સઘળા આયોજનો આપો આપ સચવાઈ જાય છે એમ મને સ્વાનુભવે લાગે છે. બીજા શબ્દોમાં કહું તો, રીડગુજરાતી કોઈના માટે બ્લોગ હશે, કોઈના માટે સાઈટ હશે તો કોઈના માટે વાંચનનો ખજાનો હશે. સૌ એનો પોતપોતાની રીતે ઉપયોગ કરતા હશે, પરંતુ મારા માટે તો તે એક પાણીની પરબથી વિશેષ કંઈ નથી. સૌ કોઈ પોતાની અનુકૂળતાએ આવે, તૃપ્ત થાય…. આનંદ અનુભવે અને ફરીથી પાછા પોતાના કામે ચઢે. રોજ બે લેખ મૂકવા તે આહુતિરૂપ યજ્ઞકર્મથી કંઈ કમ નથી. સૌને ખરા અર્થમાં ભારતીય સંસ્કૃતિનો પરિચય કરાવતો આ ‘સાંસ્કૃતિક સત્યાગ્રહ’ છે. મારે મન રેંટિયો કાંતવા જેવી જ પ્રવૃત્તિ છે. આમાં કમાણી કેવળ આનંદ છે. સાચી વાત કહું તો મને પુસ્તક વિમોચનો, કવિસંમેલનો અને સાહિત્યસભાઓમાં જવાની કોઈ ખાસ રૂચિ નથી. મારે મન સાહિત્યકારોની કૃતિઓમાંથી આનંદ મેળવીને જીવનમાં સાચા મૂલ્યો આત્મસાત કરી શકાય તોય ઘણું છે. હું તો એમ નિશ્ચિત માનું છું કે મારે કોઈ સાહિત્યકાર નથી બનવું, સંપાદક નથી બનવું, પુસ્તક પ્રકાશિત નથી કરવા કે નથી તો મારે તંત્રી બનવું. આ તંત્રને સંભાળવાનું હોવાથી ‘તંત્રી’ શબ્દ વાપરીએ એ તો ઠીક પરંતુ મારે બનવું છે એક સારા વાચક. ‘વાંચવું અને વહેંચવું’ એ મારો સ્વભાવ છે. મારે માટે એટલું પર્યાપ્ત છે. વાંચનથી અનેક પરમ અનુભૂતિઓને પામી શકાય છે. ટૂંકમાં, લવાજમનો કોઈ પ્રશ્ન નથી. આપ સૌનો સહકાર છે એ જ મોટી સ્વર્નિભરતા છે.

એક વાત છે કેટલાક વિશિષ્ટ લેખોની. આ વર્ષે રીડગુજરાતી પર પ્રકાશિત લેખોમાં ઘણા પ્રયોગો કરવામાં આવ્યા. વાચકોને તેનો કદાચ ખ્યાલ ન આવ્યો હોય તેમ બને. વર્ષથી શરૂઆતથી મેં નક્કી કરેલું કે નવોદિત અને પ્રખ્યાત ન હોય તેવા સાહિત્યકારોના લેખ વધારે પ્રકાશિત કરવા અને સુપ્રસિદ્ધ સાહિત્યકારોના લેખ પ્રમાણમાં ઓછા રાખવાં. આપ જોઈ શકો છો કે સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન પ્રકાશિત થયેલા લેખોમાં 90% લેખો એવા છે જેના સર્જકનું નામ પણ આપણે પહેલીવાર સાંભળ્યું હશે. તેમ છતાં આ તમામ લેખોને વાચકોનો ખૂબ આવકાર સાંપડ્યો છે. આ પદ્ધતિ અપનાવવાનું કારણ એ હતું કે આપણે ત્યાં એવો એક ખોટો ભ્રમ છે કે પ્રતિષ્ઠિત સાહિત્યકારોના લેખો જેમાં આવે એ જ સામાયિક ચાલે. મારે આ ભ્રમને તોડવો હતો. નાનામાં નાનો સર્જક ઉત્તમ કૃતિ આપી શકે છે તેમ આપણે સૌએ વર્ષ દરમિયાન અનુભવ્યું છે. કૃતિ કરતાં નામને મહત્વ અપાય એ કેમ કરીને ચાલે ? આ સફળ પ્રયોગના ફળસ્વરૂપ કોઈ વાચક ઘટ્યો નથી, ઊલટાનું નવા વાચકો જોડાતા જાય છે અને કંઈક ને કંઈક લખવા પ્રેરાય છે. આ વર્ષે બીજો પ્રયોગ હતો વિષયોમાં વૈવિધ્ય ઉમેરવાનો. જેમ કે ‘તારે જમીન પર’ નો લેખ, આયુર્વેદિક ટૂચકાઓ, વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો, નૃત્ય, શિક્ષણ અને સંગીત આધારિત લેખો. જે સૌનું હિત કરે તે સઘળું સાહિત્ય – આ દષ્ટિએ સાહિત્યના ભિન્ન સ્વરૂપોને જાણવાનો આ એક પ્રયોગ હતો. આ સાથે અનેક પ્રકારના સામાજિક સંબંધોને પણ વિવિધ લેખોમાં આવરી લેવાયાં જેમ કે પિતા-પુત્ર, દેરાણી-જેઠાણી, સાસુ-વહુ, માતા-દીકરી, માલિક-નોકર, ભાઈ-બહેન વગેરે. દેશ-વિદેશના સાહિત્યનો પરિચય કરાવવાના ભાગરૂપે કેટલીક વિદેશી વાર્તાઓના અનુવાદ, ઓસ્ટ્રેલિયાનું વિદ્યાર્થીજગત જેવા કેટલાક લેખોને સ્થાન આપવામાં આવ્યું. ત્રીજા પ્રયોગ હેઠળ એવી કેટલીક વાર્તાઓ સમાવવામાં આવી કે જેનો અંત અધ્યાહાર હોય, એટલે કે પહેલી નજરે જુઓ તો વાર્તા અધૂરી છે એમ લાગે. એનું કેન્દ્રતત્વ પામવા માટે વાચકોએ મથામણ કરવી પડે. બે-ત્રણવાર વાંચ્યા પછી તેનો ભાવાર્થ સમજાય એવી કેટલીક જટીલ વાર્તાઓ આ વર્ષે પ્રકાશિત કરવામાં આવી. સાહિત્યના અલગ અલગ પાસાઓનો સ્પર્શ પામવા માટે આવા કેટલાક પ્રયોગો કરવાનો આ વર્ષે આનંદ આવ્યો.

વિનોબાજીની એક વાત યાદ આવે છે કે : ‘સાહિત્યકારે કોના આધાર પર જીવવાનું છે ? જે આધારે આપણો શ્વાસ-ઉચ્છવાસ ચાલે છે, તેના સિવાય બીજો કયો આધાર જોઈએ ? પરમેશ્વરનો આધાર જ આપણા માટે પૂરતો છે.’ આ વિધાન જો મારે રીડગુજરાતી માટે કરવું હોય તો એમ કહું કે આ સાહિત્યયાત્રા એક માત્ર ઈશ્વરના આધાર સિવાય આટલો સમય શી રીતે ચાલી શકે ? રોજ નવા બે લેખો મૂકવાની આ પ્રવૃત્તિ પાછળ એનું જ તો બળ રહેલું છે. એની કૃપા વગર આટલી પ્રસન્નતા કોણ આપી શકે ? હું તો તેને પરમાત્માની આ પરમ કૃપા સમજું છું. આ સાથે ગૌરવ મને એ વાતનું છે કે માતા-પિતાએ મને નાનપણથી વાંચનની ટેવ પાડી. માત્ર વાંચન એટલે ‘વાંચી નાખવું’ એમ નહિ, પરંતુ વાંચેલું જીવતા પણ શીખવ્યું. આજના આ આધુનિક યુગમાં જ્યાં પૈસા કમાવવાની દોડ હોય એવા સમયમાં, કોઈ યુવાન દીકરો નોકરી-ધંધો છોડીને કોઈ પણ આવક વગર સાહિત્યના ખોળે બેસે રહે એ કેટલાનાં મા-બાપ ચલાવી લે તે વિચારવા જેવી વાત છે. પળે પળ જ્યાં સફળતા અને નિષ્ફળતાના સમીકરણો મંડાતા હોય એવી આજની ‘મટીરિયાલિસ્ટીક’ દુનિયામાં મારા માતાપિતાએ ‘સ્વ’ કરતાં સમાજ માટે જીવવાનું શીખવ્યું એ કેટલી મોટી વાત છે તેમ મને આજે સમજાય છે. આર્થિક કારણોસર હું ક્યારેક ડગી ગયો હોઉં તેવા સમયે તેઓએ મને હિંમત ન આપી હોત તો આજે રીડગુજરાતી કદાચ આટલે સુધી ન પહોંચી શક્યું હોત. મને એ વાતનો આનંદ છે કે આજે વર્ષો પછી પણ અમારા ઘરમાં સૌનો સાથે બેસીને વાંચવાનો ક્રમ સચવાયેલો છે. આ બીજમાંથી બનેલું વટવૃક્ષ એ એમના સંસ્કારોની દેન છે. રીડગુજરાતીની આ સાહિત્યયાત્રામાં વિશેષ અભિનંદનને પાત્ર છે આપણા આદરણીય લેખકો તેમજ સાહિત્યકારો. તેમના સહયોગથી આજે સાહિત્ય જન-જન સુધી પહોંચી શક્યું છે. કેટલા બધા પુસ્તકો અને લેખો તેઓએ સર્વજનહિતાયના હેતુથી રીડગુજરાતી સુધી પહોંચાડીને સાહિત્યની વિવિધતાનો આસ્વાદ કરવાની આપણને તક પૂરી પાડી છે. વળી, આ કાર્ય માટે મને સતત પ્રોત્સાહિત કરનાર પ્રેરકબળ છે આપ સૌ વાચકોનો પ્રતિભાવ. આપના પ્રેમ અને સહકારથી આ સાહિત્યયાત્રા અવિરત ચાલતી રહે છે. વિશ્વના ખૂણે-ખૂણેથી અસંખ્ય પત્રો, ફોન, ઈ-મેઈલ દ્વારા પ્રતિભાવોના રૂપમાં સતત પોતાનો સદભાવ અને પ્રસન્નતા દર્શાવતા સર્વ વાચકમિત્રો રીડગુજરાતીની મોંઘી મિરાત છે. આપ સૌનો આભાર માનીએ એટલો ઓછો છે. મને ખાત્રી છે કે આવનારા વર્ષોમાં પણ આપનો સહકાર આ રીતે મળતો રહેશે.

છેલ્લે, અન્ય કોઈ વિશેષ વાત કહેવાની બાકી નથી. બસ, એક જ ઈચ્છા છે કે આપ સૌ નિયમિતરૂપે વાંચતા રહેશો અને મિત્રોને વંચાવતા રહેશો. સૌ વાચકમિત્રોને મારા વંદન. આવો, ચોથા વર્ષમાં પ્રવેશ કરીએ છીએ ત્યારે ઋગવેદના આ મંત્રને યાદ કરીએ : आ नो भद्रा: क्रतवो यन्तु विश्वत:। અર્થાત્, દરેક દિશાએથી અમને શુભ અને સુંદર વિચારો પ્રાપ્ત થાઓ….. અસ્તુ.

તંત્રી :
મૃગેશ શાહ, વડોદરા.
+91 9898064256

[નોંધ : રીડગુજરાતી પર જન્મદિવસ નિમિત્તે રજા હોવાથી તા. 10 અને 11 એમ બંને દિવસ નવા લેખો પ્રકાશિત થઈ શકશે નહીં જેની નોંધ લેશો. તા. 12મીએ સવારે આઠ વાગ્યે ફરી મળીશું…. ત્યાં સુધી આવજો…..]

Print This Article Print This Article ·  Save this article As PDF

  « Previous પાકું રેણ – કાંતિલાલ શંકરલાલ પોટા
રણકાર (ભાગ-2) – કલ્પના જોશી Next »   

125 પ્રતિભાવો : રીડગુજરાતી : ચોથા વર્ષમાં મંગલ પ્રવેશ – તંત્રી

  1. Vivek Shah says:

    Let me be first to wish ReadGujarati.com a very happy 4th birthday!

  2. nayan panchal says:

    માનનીય મૃગેશભાઈ,

    સૌપ્રથમ તો ચોથા વર્ષમાં પ્રવેશ માટે ખૂબખૂબ અભિનંદન. તમારા વિચારો સાથે સંપૂર્ણ પણે સહમત.

    આજે વધુ કશુ કહેવુ નથી. બસ, આજે તો હું તમારો આ સાહિત્ય પહોંચાડવાનુ માધ્યમ બનવા બદલ, સર્વ વાચકોનો આ પરબને જીવંત રાખવા બદલ અને સર્વ સર્જકોનો તેમની કૃતિ સર્જવા બદલ આભાર માનુ છુ. ખાસ આભાર, તમારા માતાપિતાનો જેમણે તમને વાંચનના ઉચ્ચ સંસ્કારો આપ્યા અને તેનુ ફળ અમને પણ આજે મળી રહ્યુ છે.

    આશા રાખુ છું કે ચોથુ વર્ષ યાદગાર વર્ષ બની રહે.

    બે દિવસ હવે ઉપવાસ કરવો પડશે, જે ક્યારેક જરૂરી છે.

    નયન

  3. Niraj says:

    Congratulations!!!

  4. Chirag Patel says:

    ઘણાં ઘણાં અભીનંદન! સતત આ જ ઉત્સાહથી આગળ વધો એવી ‘મા’ને પ્રાર્થના!

  5. જવાહર says:

    રીડગુજરાતી : ચોથા વર્ષમાં મંગલ પ્રવેશ – તંત્રી
    લેખ વાંચીને ગાંધીજીના અનાસક્તિયોગની પ્રસ્તાવના વાંચતા જેમ આનન્દ થાય છે તેમ આનન્દ થયો.

  6. nilamdoshi says:

    મૃગેશભાઇ .આજના દિવસે ખૂબ ખૂબ વધાઇ….રીડ ગુજરાતી ઉતરોતર વધુ ને વધુ વિકસિત થતું રહે એવી શુભેચ્છાઓ..તમારું આ નિસ્વાર્થ કાર્ય ખરેખર ખૂબ ઉમદા છે. તેને માટે અભિનંદનને પાત્ર છો જ..ફકત આપ જ નહીં.. ઘરના સૌ સભ્યો પણ…

    આજનો લેખ ખરેખર ખૂબ સરસ લખાયો છે. જે તમે વાંચનને આત્મસાત કરેલ છે તે સાબિત કરે છે. ખાસ કરીને તમારા વિચારોમાં જે સ્પષ્ટતા..જે પારદર્શકતા છે તે પોતાની અસર વાચકો પર અચૂક મૂકી જાય છે. લખતા લહિયો થાય…પણ તમે તો લખતા લખતા અને લખાવતા લખાવતા એક સિધ્ધહસ્ત લેખક પણ સાબિત થતા જાવ છો. આ જમાનામાં એક નવયુવાનના આ વિચારો અન્ય માટે પણ પ્રેરણાદાયી બની રહેશે એમાં શંકાને કોઇ સ્થાન નથી.
    ફરી એકવાર અનેક અભિનંદન અને હાર્દિક શુભેચ્છાઓ સાથે તમારા સૌ સપના પરિપૂર્ણ થાય તે પ્રાર્થના સાથે…

  7. Dr. Mukesh Pandya says:

    મૃગેશભાઈ, તમે જન્મથી ભલે વણિક હો, પણ કર્મે બ્રાહ્મણ છો તે આજે સાબીત થાય છે. વિદ્યાદાન એ બ્રાહ્મણનો ધર્મ છે, જે તમે પૂરીરીતે બજાવી રહ્યા છો. સાચો બ્રાહ્મણ ક્યારે પણ કોઇ પાસે માગે નહિ, માત્ર જે કાંઈ મળે તેનાથી સંતુષ્ઠ રહે. એક વિચાર ઘણા સમયથી મનમાં છે, તે કહી દઉં; મારા ફાજલ સમયનો સદ્ઉપયોગ રીડગુજરાતીને માટે થાય તેવી ખૂબ ઈચ્છા છે. આપની જરૂરિયાતે યાદ કરશો તો મને પણ રીડગુજરાતી માટે કંઈક કર્યાનો આનંદ થશે.

  8. મૃગેશભાઇને અને રીડ ગુજરાતીને જન્મદિવસની હાર્દિક શુભેચ્છાઓ અને અભિનંદન!

  9. jasama says:

    શુભઍછા નવુનવુ આપતા ર હેજો. આભાર્ અમેરિકા. જસમા .

  10. bhupesh says:

    Keep it up. Congratulation on 4th birthday.

  11. Rekha Sindhal says:

    પ્રિય મૃગેશભાઈ,

    ખૂબ ખૂબ ધન્યવાદ ! ઉત્તમ વિચારોને અમલમાં મૂકવાનું ઘણુ અઘરૂ છે જે તમે કરી બતાવ્યુ છે રીડગુજરાતી સદાય આ રીતે સ્વનિર્ભર પરબ બની રહે તેવી સરસ્વતી માતાને પ્રાર્થના. જગતની કેટલીક ભાષા સિંચનને અભાવે મરતી જાય છે. જ્યાં જ્યાં વસે ગુજરાતી…ત્યાં ત્યાં જરૂર વંચાશે રીડગુજરાતી. એક સારા વાંચકને બીજા સારા વાંચકની સોબત ગમતી જ હોય છે. રીડગુજરાતી આ સોબતનુ માધ્યમ બની રહે એવી મહેચ્છા સાથે જન્મદિન મુબારક.

  12. kavita says:

    અભીનંદન.

  13. Falguni says:

    Dear Mrugeshbhai,

    Fisr of all happy 4 th Birthday to Readgujarati. I have been using Readgujarati since i came to Australia.I am very thankful to you and all that who gave you good “Sahitya” for people like me who is missing my language here.Keep it up.
    Reagrds
    Falguni

  14. Ketan shah says:

    મૃગેશભાઇને અને રીડ ગુજરાતીને જન્મદિવસની હાર્દિક શુભેચ્છાઓ અને અભિનંદન!

  15. Dinesh G says:

    Congratulations…

  16. Kirit Parmar says:

    ખુબ ખુબ અભિનદન

  17. meeta says:

    જન્મ દિવસ ની ઘણી બધી શુભેચ્છાઓ. મ્રુગેશ્ભાઇ ને હાર્દિક અભિનન્દન.

  18. હાર્દિક અભિનંદન, દોસ્ત !

    તમારી આ સાહિત્ય સફર આ જ રીતે આગળ ધપતી રહે અને ગુજરાતીઓને વધુ ગુજરાતી બનાવતી રહે એ જ મનોકામના….

    મબલખ શુભેચ્છાઓ…

    વિવેક ટેલર

  19. કલ્પેશ says:

    ઈશ્વર કરે આ સાહિત્યની ગંગા અવિરત વહેતી રહે અને આપણા બધાના જીવનને સારા વિચારો અને કાર્યોથી તૃપ્ત કરે.

    એક વિનંતી – જો થઇ શકે તો દરેક લેખ સાથે લેખકનો ફોટો અથવા થોડી માહિતી (લિંક) ઉપયોગી થશે. સ્કુલના સમયમા પુસ્તકમા પાઠ કે કવિતાના શરુમા લેખક/કવિ માટે જેમ માહિતી હોય તેમ.

  20. pankita says:

    Many Many Congratulations!!!
    Wish you all the very best for future.. 🙂

  21. hiten bhatt says:

    dear mrugeshbhai,heartiest congratulations to u and readgujarati with best wishes for a brighter future for ever -hiten bhatt vapi

  22. Payal says:

    Mrugeshbhai,

    First of all, Congrats for entering into the 4th year.

    Today I would really like to congratulate Readgujarati being a part of my life everyday. Being a fan of Gujarati Sahitya, I was carving for a good reading in Gujarati as I was not able to get enough books in Gujarati outside our Gujarat. But thanks to Read Gujarati I am happily staying in touch with our literature. I have been reading articles of ReadGujarati everyday since last 3 years.

    As well said by Mrugeshbhai for giving the opportunity to new writers on this platform, I would also like to thank him for this as he also gave me an opportunity and put my poem on this site.

    I may not be writing the comments regularly on every article on my busy schedule, but I appriciate the quality of the articles on the ReadGujarati and would like to see and read more and more articles in the future…

    In the end,,, Hope this journey continues for the years to come and expands heaps and bounces…………

    Wish you all the best and Congratulations once again…….

    PAYAL
    Melbourne

  23. Zankhna shah says:

    Hello Mrugeshbhai

    Congratulations and many many happy returns of the day
    Happy Birthbay To to this web site.

    First time I visit this website. And most intresting is that today is it’s fourth birthday.

    My friend from Bharuch ( Jayeshbhai ) , forwarded this to me, because he knows my intrest in Guj. Sahitya.

    I write poems, geet, and also compose it. I write socio-religious drama and also direct and produce and act in that drama.

    I also work as MOC so I compose and write script for all type of programes

    Now I will regularly read thi

  24. BHAUMIK TRIVEDI says:

    Congratulation on 4th Birthday ..ReadGuajrati.

    mrugeshbhai keep it up the great work and best of luck for the year..

  25. Jignesh Sakariya says:

    મ્રુગેશભાઇ તમને અને આ વેબસાઇટ ના વાચક મિત્રો ને ખુબ ખુબ અભિન્ન્દન્.

  26. BHAVESH POPAT says:

    ચોથા વર્ષમાં પ્રવેશ માટે ખૂબખૂબ અભિનંદન
    જન્મ દિવસ ની ઘણી બધી શુભેચ્છા

  27. Nimisha says:

    I am not getting proper word to wish ReadGujarati. I am so happy that we have successfully completed 3 years and celebrating 4th year. My good wishes are alway with ReadGujarati and Mrugeshbhai.

    Khub Khub Abhinandan.

  28. Paresh says:

    ચોથા વર્ષમાં મંગલ પ્રવેશ બદલ હાર્દિક અભિનંદન. તમારી લેખની પસંદગી પણ સુંદર હોય છે. અમે વાંચવાની મોજ મણીએ છીએ. આભાર

  29. hemant nanavaty-Rupayatan Trust says:

    Please accept our congretulations on the 4th Birthday of ReadGujarati.
    You are doing wonderful work and deploying lots of efforts to presant worth litreture for Gujarati Redar.

    With lots of good wishes

  30. ashish upadhyay says:

    happy birthday read gujarati,
    mrugeshbhai aap to readgujarati mate ma chho, and ma ne pahela abhinandan aapvana hoy, e mate tamne pan khub khub abhinandan.
    aapna vicharo, khas to article vishe and lavajam vishe khub j gamya, aa j rite tame ane read gujarati pragati karata raho evi mari antar ni shubhechcha.

  31. Ami says:

    જન્મદિન મુબારક … રિડગુજરાતીને અને મૃગેશભાઈને પણ…
    તમારા બધા સપના સાકાર થાય એવી શુભેચ્છાઓ …

  32. Ronak says:

    ચોથા દિવસ ની ઘની બઘી શુભેરછા.

    ઘના સારા સારા લેખો ઘર બેઠા વાચ વા મડે છે. એ માટે મૃગેશભઈ નો આભાર્ આ રીત વાચન પુરુ પડ્તા રહે જો એવિ જ ઇરછા.

  33. Nims says:

    જન્મદિન મુબારક … રિડગુજરાતીને અને મૃગેશભાઈને પણ…
    તમારા બધા સપના સાકાર થાય એવી શુભેચ્છાઓ …

    નીમૅશ્
    ઓંમાન્

  34. છેલ્લા કેટલાયે સમયથી મારા રોજીંદા જીવનક્રમનો એક અભિન્ન અંગ બની ગયેલ રીડગુજરાતીને એના ચોથા વર્ષમાં પ્રવેશ પ્રસંગે ખુબ ખુબ અભિનંદન અને શુભેચ્છાઓ કે એ એના મૂળભૂત યજ્ઞમાં શાંત વહેતા નદીના સ્થિર જળરાશીની જેમ જ વહ્યા કરે .. અને એ જળરાશીમાં હોડી લઈને પ્રવાસ કરનાર દરેક નાવિકને પણ શુભેચ્છા (મારા સહિત) કે એઓ વિચલિત થયા વિના એ જળરાશી જયાં લઈ જવા માંગે છે ત્યાં સુધી પહોંચી શકીએ .. !!!

  35. RAZIA MIRZA says:

    ‘રીડ ગુજરાતી’ ના જન્મદિન નિમિત્તે સૌ ગુજરાતી ભાઇબહેનો,વાંચકો ને જન્મદિન મુબારક.આપણે સૌ પ્રાર્થના કરીએ કે ‘રીડ ગુજરાતી’ નિરંતર પ્રગતિ કર્તું રહે,અને અમને સૌને દરરોજ નિતનવા સાહિત્ય ના દર્શન કરાવતું રહે.’રીડ ગુજરાતી’ થકી અમે સૌ એક બીજા ને જાણી શકીએ છીએ.
    મૃગેશભાઇ ને તેમના અગાથ પ્રયત્નો બદલ શુભકામનાઓ.

  36. Tanvi buch says:

    Happy birthday read gujarati.com
    Mrugeshbhai ne pan khub khub abhinandan. aap na vicharo kharekhar adarsh che.

  37. સવિતા બોરીસા says:

    તંત્રીશ્રી,

    રીડગુજરાતીની ચોથા વર્ષનાં જન્મદિવસે ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ.
    Many Many Happy Returns Of The Day.
    ખૂબ ખૂબ અભિનંદન.

    સવિતા

  38. Neela says:

    અર્પણ તુજને જન્મદિનની શુભેચ્છાઓ
    સાથે રીડ ગુજરાતીને ચોથા વર્ષનાં મંગલમય પ્રવેશની શુભેચ્છાઓ.
    રાત દિન તમારી અને રીડગુજરાતીની પ્રગતિ થાય એવી હૃદયપૂર્વક શુભેચ્છાઓ.
    તમારી મૃગનયની શોધ ચાલુ રહે એવી મોટી શુભેચ્છાઓ.
    બસ આજે શુભેચ્છાઓનો વરસાદ વરસે એવી શુભેચ્છા.

  39. Dipesh shah says:

    Dear mrugesh bhai

    congratulation, and happy b day to read gujrati,very good think and very good work,

    keep it up

    dipesh shah

  40. Dipesh shah says:

    Dear mrugesh bhai

    congratulation, and happy b day to read gujrati,very good think and very good work,

    keep it up

    dipesh shah
    ખાર્તુમ સુદાન

  41. અતુલ જાની (આગંતુક) says:

    જીવનઘડતરના તબક્કાઓમાં પ્રથમ પગથીયું છે – અનુભવી લોકો પાસેથી તેમના અનુભવોનું ભાથુ તેમને પ્રસન્ન કરીને પ્રાપ્ત કરવું. બીજું પગથીયું છે આ અનુભવના ભાથાં ઉપર ચીંતન કરવું – ત્યાર બાદ ચીંતન પરીપક્વ થાય તેટલા સમય સુધી તેમાં રહેલા સારનું મનન કરવું અને પછી તે અનુભવોનું ભાથુ જ્યારે પણ જરૂર પડે ત્યારે જેમ ભાથામાંથી તીર ખેંચીને કોઈ બાણાવળી જરૂર પડે ત્યારે શર-સંધાન કરે તેમ જીવન-યુદ્ધ દરમ્યાન આ અનુભવના તીરોને યોગ્ય રીતે પસંદ કરીને ચલાવવા અને જીવનરૂપી યુદ્ધ માં યશ, કીર્તિ અને વિજય હાંસલ કરવા.

    અત્રે રીડગુજરાતી ઉપર આપણી પાસે જીવનોપયોગી અનેક રત્નો ઉપલબ્ધ છે તેને આપણે વાંચન, ચિંતન, મનન અને ત્યાર બાદ જીવનમાં ઉતારીને આપણાં સહુના જીવન આનંદમય અને ઉત્સાહમય બનાવીએ તથા સ્વ-કલ્યાણ અને સમાજકલ્યાણ કરતાં કરતાં જીવનને ધન્ય કરી જઈએ તેવી શુભેચ્છા સાથે રીડગુજરાતીને ખુબ ખુબ અભીનંદન.

  42. mahesh malaviya says:

    MRUGESHBHAI,

    APNA JANMADIVAS PAR TEMAJ ‘READ GUJARATI’ NE 4 YEARS PURA KARYA TENI VADHAY MATE AMARA SARVE NA HARDIK ABHINANDAN.

    MAHESH MALAVIYA

  43. dipika says:

    Dear Mrugeshbhai,
    Wishing you tonnes of smiles for miles of life.
    And Many Many congratulations to Read Gujarati for changing life of people for three years…May God bless you with his divinity.

  44. HEMANT SHAH says:

    અભિન્દન mrugeshbhai and many many happy returns of the day to read gujarati keep it up and best of luck for the coming years

  45. MILAP DAVE says:

    hapyy birthday to Read gujarati.com
    i enjoy your 1day earlear.

  46. Moxesh Shah says:

    Many Many Happy Returns of the Day.

    Congratulations to Read Gujarati.com and Mrugeshbhai.

    Thanks to
    Technology,
    All the readers and Repliers/commentors,
    Sahityakars/Writers,
    Mrugeshbhai
    and last but not the least,
    My company(for providing me an access to this website)

    for their efforts and support of continuing and taking forward the “Read Gujarati.com ” in a fourth year and providing such a greatful access to Uttam Sahitya.

  47. પ્રણવ says:

    હવે શું સાલ મુબારક?
    હવે હર હાલ મુબારક!
    .
    લગભગ દરેક લેખ આખ્ખો વાંચવો પડે છે!

  48. Hiren says:

    હાર્દિક અભિનન્દન મ્રુગેશ્ભાઈ
    રિડ્ગુજરતી.કોમ ને જન્મદિવસ મુબરક્

  49. હાર્દિક અભિનંદનો.નવા શિખરો સર કરો.

  50. Tushar says:

    જન્મ દિન મુબારક

  51. dhara says:

    Happy birthday !!!!!
    મ્રુગેશભાઇ ખુબ અભિનંદન………રીડગુજરાતી.કોમ નો વારસો વાચકોને આપવા બદલ તમારો ખુબ આભાર……આ અમુલ્ય વારસાને જાળવવા તમે જે મહેનત કરો છો તેના માટે ખરેખર તમને ખુબ ખુબ ધન્યવાદ…….

    રીડગુજરાતી.કોમ તો વાચકો ની સવારની ચા ની ગરજ સારે છે…જ્યાં સુધી અહીં વિઝિટ ના લઇએ ત્યાં સુધી મનને શાંતી મળતી નથી….

  52. કેયુર says:

    ચોથા વર્ષ માં મંગલ પ્રવેશ નિમીત્તે ખુબ અભિનંદન.
    રીડગુજરાતી તો મારા Browser ના Homepage પર જ રાખ્યુ છે. લગભગ બધ્ધા જ લેખો વાંચવા ની હવે તો “ટેવ” પડી ગયી છે.

    Please keep it up.
    કેયુર

  53. Niraj says:

    હાર્દિક અભિનંદન.. ચોથા વર્ષની ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ.. તમારી આ સફર અવિરત પણે આમ જ ચાલતી રહે તેવી અભ્યર્થના..

  54. shouryaa says:

    હેપ્પી બર્થડે ટુ રીડગુજરાતી,
    મ્રુગેશભાઈ ને અભિનન્દન

  55. Dilip says:

    હાદિક અભિનદન્
    આપના હમૌ સઉ ગના આભારિ છિએ

    દિલિપ્

  56. ArpitaShyamal says:

    જન્મ દિવસ ની ખુબ ખુબ શુભેચ્છાઓ….
    Happy Birthday to Readgujarati ……Many Many Happy returns of the day…and a very special thanks to Mrugeshbahi for such efforts and such an excellent website…..
    We wish u all the very best for ur future…..

  57. Vikram Bhatt says:

    તમારી મોકળાશ સાથેની વાતો ઘણી નિરાળી લાગી.
    અભિનંદન.

  58. Apeksha Hathi says:

    મ્રુગેશ ભાઇ,

    આપને ખુબ ખુબ અભિનંદન.

    keep it up…!!

    Apeksha hathi, Gandhinagar.

  59. Prerak Shah says:

    ખુબ ખુબ શુભકામનાઓ……

  60. Maulik Dave says:

    ખુબ ખુબ અભિનન્દન.
    આપની આ યાત્રા આમ જ ચાલ્તી રહે, અને માત્રુભાશા સાથેનો મારો નાતો યથાવત રહે.

  61. Hiren Shah says:

    ખબ ખુબ અભિ નદન………….
    મુરગેશ્ભાઈ ને વાચ્કોને…………

  62. KAMLESH (SURAT) says:

    DEAR MRUGESHBHAI,

    HAPPY BIRTHDAY TO READ GUJARATI AND WISH YOU ALL THE BEST.

  63. Ambaram K Sanghani says:

    Dear Mrugeshbhai,
    We heartily wish you and all members of ReadGujarati website, on this occasion of its 4th Anniversary. We also thank you for your contribution to enrich the Gujarati literature and spreading it among the fond Gujarati readers world over.
    We are with you in your endeavours.
    Best wishes
    A.K.Sanghani
    Saudi Arabia

  64. Hiral Thaker "Vasantiful" says:

    જન્મદિવસની ખુબ-ખુબ શુભેચ્છાઓ.

    સાહિત્ય માત્ર વાંચવુ નહિ એને જીવવુ એ જ સાચી સાર્થકતા!

  65. G. A. Patel says:

    મ્રગેશ ભાઈ,
    આટલા બધા પ્રતિભવો થી ગભરામણ થાય કે હવે હુ શુ લખુ?

  66. nayan panchal says:

    Dear Friends,

    I am not sure how many of you know, that today our Very own Mrugeshbhai is also celebrating his birthday. So we have double reason to celebrate.

    Join me to wish many many returns of the day to both Readgujarati and Mrugeshbhai.

    May GOD turns all his dreams into realities and bless him always.

    nayan

  67. Ramesh Patel says:

    શ્રી મૃગેશભાઈ
    રીડ ગુજરાતી..મારો વ્હાલોજી આવ્યાની વધામણીજી રે
    ગુજરતી ભાષાનું જીવાયેલું સાહિત્ય ને આત્મસાત કરવાની પ્રેરણા આપતા આધુનિક ઋષી.
    અભિનંદન, શતમ ..શરદમ.. જીવમ્

    રમેશ પટેલ(આકાશદીપ)USA

  68. Tejal says:

    congratulation !!!

    Happy Birthday to ReadGujarati

  69. Mahesh Dhulekar says:

    અભિન્દન!!!!!

  70. Nilam Patel says:

    Happy 4th Birthday to Readgujarati.com.

    Now, it became my daily routine to read both Gujarati articals every day for last one year. I feel very close to Gujarat and Gujarati now.
    Congratulation for keeping good work.
    All the best for future.

  71. Meha says:

    A very very happy 4th BirthDay to Readgujarati.com
    Thanks to an entire team of readgujarati.com for giving us such a wonderful thoughts everyday in form of stories, phrases etc.

    Once again,
    Happy Birthday &
    congratulations

  72. Sudhir Patel says:

    Dear Mrugeshbhai,

    Congratulations!! and Happy 4th Birth Day to our Readgujarati site.
    Wish you all the best and success.
    Completely agree with your thoughts about this website and its presentation and editing/publishing whatever you have mentioned in your article and it shows your maturity and understanding.
    Again congratulations and best luck. Regards.
    Sudhir Patel.
    Charlotte, USA.

  73. Jalpa says:

    Many Many Returns of the Day to readgujarati.
    I really liked to read readgujarati.. Specially in US we couldn’t find anything in gujarati, I can get all the from readgujarati.
    Congrats to readgujarati.

  74. Vijay Shah says:

    જે કાર્ય હજાર દિવસથી ઉપર ચાલે સમજો તે જિંદગીભર ચાલે
    પછી તે લગ્ન હોય્
    શોખ હોય
    કે જીવન્..
    આ પ્રવૃત્તિ આપને વધુ સુ લભ્ય અને સહકારમય બને તેવી પ્રભુને પ્રાર્થના
    વિજય શાહ્
    હ્યુસ્ટન ટેક્ષાસ

  75. Amitkumar Thakkar says:

    Dear Mrugeshbhai,

    wishing you 4th Happy birthday to read gujarati.com……Dil se congratulations!!!!!

    All the best for the future……

    “Let the God decorate each
    golden ray of the sun reaching u
    with wishes of success,
    happiness and prosperity 4 u,
    wish you a super duper happy birthday”

    “A smile is a curve that
    sets everything straight
    and wipes wrinkle away
    hope u share a lots and
    receive a lots 4 days 2 come

    happy birthday …….”

    Lot’s of Love to All readers of readgujarati.com on this special day….

  76. Yogendra K.Jani says:

    Shri Mrugeshbhai,
    As a gujarati I am very happy about the progress of ‘readgujarati.com’
    It is a greatest service towards all Gujaratis and Gujarat language in
    particular.
    My hearty congratulations to you. May God give you strength and
    readgujarati may progress more and more for years to come.
    Keep it up.

    Jani y.k./Newyork

  77. Mahendra Shah says:

    CONGRATULATIONS AND bEST WISHES

    THANK YOU VERY MUCH FOR ALL WHAT YOU ARE DOING FOR THE GUJARATIS ALL OVER THE WORLD

  78. Palakh says:

    Heartiest Congratulations

  79. pragnaju says:

    ચોથી વર્ષગાંઠે ખૂબ ખૂબ અભિનંદન
    અને
    હાર્દિક શુભેચ્છાઓ!
    તમારા કેટલાક લેખોમાં…
    અનહદની ઝનકારનો અણસાર આવે છે
    આનંદ થાય

  80. Mohit Parikh says:

    Congratulations and best wishes to everyone associated with Readgujarati.com. I certainly have enjoyed reading variety of article in my mother tounge and wish to express my gratitude to all writers and Mrugeshbhai. I wish success to everyone in not only reaching but surpassing their personal and our common objectives.

  81. Bharat Desai..(Spanden) says:

    મૃગેશભાઈ
    બે વષૅ પહેલા જ્યારે readgujarati બાબતે
    પ્રેમાનંદ હોલમા બુધસભા ના કવિઓ વાત કરતા હતા ત્યારે મારું
    બહુ ધ્યાન ન હતુ કારણ કે મને કોપ્યુટરનો એટલો મહાવરો ન હતો જેટલો અમેરિકામા આવી ને કરવો પડ્યો…મારી જ ગઝલ નો શેર અર્પણ કરુ……

    મંજિલો તો ત્યાં હતી પણ હું જ કૈ અટવૈ ગયો
    રસ્તાઓ તો સાવ સીધા પણ હું જ કૈ ફંટૈ ગયો

    સાકી સુરાહી જામ પણ કારગત ના નીવડ્યા
    એમનીબસ નજર પડી ને દરિયાસમ છલકૈ ગયો

    આપ આગળ ને આગળ વધો એ જ પરમ કૃપાળુ પરમાત્મા ને પ્રાથૅના…

  82. Jinal says:

    Keep it up!!!!!!

  83. Suchita says:

    Many Many congratulations!!!!!
    Many Many happy returns for the day to Readgujarati.com!!! 🙂
    All the best!!!!

  84. Bhavin Kotecha says:

    Congrets to ” tantri ” and RG. very happy B’day to RG.

    But why no stories / “lekh” today ?

    Please . RG is like drug- without – RG’s reading —

    well, I will read some good stories again..

    Just want to say :

    Keep it up.. Thanks a lot to RG and all authors..

    🙂

    Bhavin Kotecha, Malawi

  85. zankhana says:

    to, mrugaes bahi.

    many many congretulation to read gujarati com.

    many many returns for the day to read gujarati.com

    mrugesh bhai ,’
    read gujarati ne amara sudhi pahochadva badal khub aabhar.amne badhane aapni gujarati bhasha jode jodi rakhnari web site 6e. roj vichar aave ke aaje su vachvanu malse?vachi ne ghanu janvanu male 6e. mrugesh bhai thanks agains. keep it up.

  86. Alkesh Modi says:

    બધાને સદા ખુશ રાખતા મ્રુગેશ્ભઇ

    ચોથા વર્ષની ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ તથા હાર્દિક અભિનંદન.
    બધાને સદા ખુશ રાખવાનિ તમારી આ સફર અવિરત પણે આમ જ ચાલતી રહે તેવી અભ્યર્થના..

    અલકેશ મોદિ

  87. Maharshi says:

    દુઆઓ કી ભીડમેં એક દુઆ હમારી ભી હૈ… આભાર…

  88. shruti says:

    respected mrugesh bhai
    hearlty congr8s on 4th b’day of read gujrati…. and many congr8s to overcome frm financial crises of last to last year of read gujrati. i have read that article….. it is really a great and tough task to take ur website out of it and i read comments on it also some of them were really hearty…
    anyways
    chhdo kalki bate kal ki baat purani naye daur se likhenge hum milkar nai kahani hum gujrati…..hum hindustani

  89. Vaibhav Choksi says:

    Hello Mrugeshbhai, I am Vaibhav from London. We have had chat on messenger a couple of times already. I wish a great future ahead for your venture ReadGujarati.com and hope it brings you fame, prosperity and gain in terms of finance as well. Keep doing good and noble work for people’s soul and Gujarati community. Jay Shree Krishna.

  90. Kishor Shastri says:

    Dear Shri Mrugeshbhai,
    Many many Congratulations on ReadGujarati’s 4th birthday….while looking through your views…I feel that your whole heart speaks and how you deep involved in this…God Bless You.

    Kishorbhai

  91. Hetal says:

    Congratulations!!!!!!!!!!!!!!!!

    Congratulation on 4th birthday

    Thank you so much for bringing great “food” for brain and heart

    Thank you so much Mrugashbhai

    Hetal

  92. shridevi says:

    ashadh sood atham ne divse vavelu bij aaje varshana aagman sathe navpallvit chod banine vachko na hriday ma ugu chhe,bij mathi chod banvani nutan ghatnae hardik abhinandan
    shridevi & manoj

  93. રીડગુજરાતીનો ચોથા વર્ષમાં મંગલ પ્રવેશ સહુને મંગલમય નીવડે એવી શુભેચ્છાઓ. આ વર્ષના લેખા-જોખાનો અહેવાલ મનનીય થયો છે.

  94. chetu says:

    આપને અને રેીડગુજરાતેી ને જન્મ દિન મુબારક …!!!..

  95. ચોથા વર્ષની ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ ઃ)

    readgujarati વાચકોના દિલમા નવા શિખરો સર કરશે તેવી અભ્યર્થના !!

  96. Congratulation Mrugeshbhai
    You are doing a great job from last 3 year for Readgujarati.com

  97. raulji Hardatsinh says:

    માનનિય મ્રુગેશભાઇ,
    તમારા વિચારો ગમ્યા.ખુબ ખુબ શુભેચ્છાઓ તમારા આ શુભકાય્ માતે.

    હરિદત રાઉલજિ

  98. Ranjitsinh Rathod says:

    મે એક મહીના પહેલા જ રીડગુજરાતી વાચવાની સરુઆત કરી, તેનો મને ખુબ જ અફસોસ છે.
    એક મહીના મા જ હુ માનવા લાગ્યો કે મે ખુબ જ વાચ્યુ અને વાંચેલું જીવતા પણ શીખ્યો.

    પણ આજે ખબર પડી કે હજુ તો આ સરુઆત છે.

    Thanks not to mrugeshbhai but all author who provide us such article which make change our life style.

  99. ચોથા વર્ષમાઁ મઁગલપ્રવેશ નિમિતે રીડગુજરાતી,માન.લેખકગણ તથા વાઁચકમિત્રોને
    ખુબ ખુબ શુભેચ્છા.

  100. તરંગ હાથી says:

    મ્રુગેશભાઈ,

    રિડ ગુજરાતી ને અભિનન્દન આપવામાં હુ ૧૦૦ મો છું

    ઘણું જીવો, સારૂં પિરસો

    તરંગ હાથી

  101. Mahendi says:

    I’m 101 commenter of birthday special

    Many Many Happy Returns of the Day.

    Congratulations to Read Gujarati.com and Mrugeshbhai
    U r doing such a nice efforts good one u mate keep it up

  102. Kamlesh says:

    મ્રુગશભાઇ,

    Readgujarati is Soul & Heart of gujaratiSahitya thats why
    “I Say Jevet Sarad Satam….and forever reading of humanbeings….”

    Keep It up

  103. manesh says:

    Congratulations and best wishes for new year.
    Keep up the good work. readgujarati is a bridge to our “sahitya”.

  104. આદરણીય મૃગેશભાઈ,
    અભિનઁદન.
    હાથ સળગાવીને રાસ બતાવવાનુઁ કામ તો નરસિહ મહેતા જેવા વીરલા જ કરી શકે. તમે એ યોગ્યતા સુધી પહોઁચી શક્યા છો.
    હજુ વધારે પ્રગતિ કરો એવી શુભેચ્છાઓ.

  105. Nirlep says:

    Mrugeshbhai, u are doing good social service for Gujarat. Tame Gujarati ne jivati rakho chho.
    Whenever, I have visited this site, i have never disappointd as far as quality of the article is concerned. I think, that the great achievement from your side. This site has been part & parcle of daily sechdule.
    Heartily thanks, congrats & keep it up…….I am sure, the best time is yet to come.

  106. sujata says:

    વાંચવું અને વહેંચવું’ ………..સ હુ એ અ પ ના વ વા જે વી વા ત્……
    keep it up!

  107. Ashish Dave says:

    Heartiest congratulations… Keep cranking…you have a high class and I know you will continue to satisfy all of us with many more articles/poems/interviews and so on for many more years to come…And happy B’day to you too

    Ashish Dave
    Sunnyvale, California

  108. જીતેન્દ્ર જે. તન્ના says:

    આદરણિય શ્રી મૃગેશભાઈ.

    ચોથા વર્ષની ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ ઃ)
    ખુબ ખુબ અભિનંદન.
    તમારી આ સાહિત્ય સફર આ જ રીતે આગળ ધપતી રહે અને ગુજરાતી ભાષાને વધુને વધુ સમૃધ્ધ બનાવતી રહે એ જ મનોકામના…
    આજે આ સ્ટેજ પર પહોચવા માટે આપે જે પ્રયાસ કરેલો છે એ ઉડીને આખે વળગે એવો છે.

  109. Dhiraj Thakkar says:

    khub khub abhinandan Mrugeshbhai,

    Tamaro khub khub aabhar,
    biju to su kahu tamara aa matrubhasha ni seva karava badad.

    ” MA SHARDA tamara par Khush thay”

    God Bless you,

  110. તેજસ says:

    આપણાં સૌ નાં વહાલા મૃગેશભાઈ અને રીડગુજરાતી ને આ મંગલ પ્રસંગે હાર્દિક શુભકામનાઓ!!

    મૃગેશભાઈ , મારી જેમ બીજા વાંચક મિત્રો પણ ઇચ્છતા હશે કે તમારા વીશે વધુ ક્યારેક તમારા કોઇક લેખ માં તમારા વીશે જેમ કે કેવી રીતે તમને આપણી રીડગુજરાતી સાઇટ શરુ કરવાનો ખ્યાલ આવ્યો, એ ખ્યાલ પાછળ કોઇક ખાસ પ્રસંગ ખરો? રીડગુજરાતી ની સ્થાપના પહેલા તમારી મુખ્ય પ્રવૃતીઓ અને રીડગુજરાતીની શરુઆત પછી તમારા જીવનમાં આવેલા બદલાવો વગેરે વધુ જણાવશો તો આપનો ઘણો આભાર .

    ફરી એક વાર મૃગેશભાઈ અને રીડગુજરાતી ને જન્મદિવસ પ્રસંગે હાર્દિક શુભકામનાઓ!!

  111. Gira says:

    congratulations!!! and happy be-lated birthday… to mrugesh bhai!!! 🙂 cheers!!! 😀

  112. Pankaj Shah says:

    Shri Mrugeshbhai ,

    Happy Birthday of “Readgujarati”.

    I am writing first time but I am regular reader of “readgujarati”.
    Thanks for all good articles.

    Pankaj Shah
    Texas,USA

  113. ભાવના શુક્લ says:

    અભિનંદન મૃગેશભાઈ અને રીડ ગુજરાતીને…
    સફરના સાથી તરીકે ખુબ આનંદ થયો અને ખાસ તંત્રીશ્રીના વિચારો સાથે સંપુર્ણ સહમતી દર્શાવ્યા વગર નહી ચાલે. વિવિધતા અને ગુણવત્તાની વાસી અને બંધીયાર વ્યાખ્યા માથી બહાર આવીને કરાયેલા નવતર તમામ પ્રયોગો ફળદાયી બન્યા.
    ફરી ખુબ અભીનંદન!

  114. nilamdoshi says:

    ફરી એકવાર વધાઇ…ખાસ કરીને વાંચન અંગેના તમારા સ્પશ્ટ વિચારો બહું સ્પર્શી ગયા. કોઇ રેલી..કોઇસભાની જરૂર નથી. કૃષ્ણત્વને પામવાની વાત જ સાચી છે. અને તે કોઇ રેલી ચર્ચા કે સભાઓથી નહીં થાય.માનવીના અંતરને..આત્માને જગાડવાની આ વાત છે. દરેક માનવીની અન્દર જો આ વાત ઉજાગર થઇ શકે તો બીજી કોઇ જરૂર જ નથી. આપણે સૂરજ થવાની કોઇ જરૂર નથી.નાની સરખી દીવડી બનીને જાતને અજવાળીએ તો પણ ઘણું… ( અન્યને અજવાળી હકાય તે તો ઉત્તમ છે જ.. પણ દરેક માનવી એ ન કરી શકે તો પણ અફસોસ કર્યા સિવાય પોતાની જાતને તો પ્રકાશિત કરી શકે ને ? ) દરેક માનવી પોતાનું આઁગણૂ વાળી નાખે તો આપોઆપ બધું જ સાફ થઇ જાય તેવી જ કોઇ વાત સાહિત્ય દ્વારા થઇ શકે.
    અને હુઁ માનુઁ છું ..સમજુ છું ત્યાઁ સુધી મૃગેશભાઇ આ જ કાર્ય કરી રહ્યા છે. એક દિશા ઉઘાડી આપે પછી એ દિશાએ જવું કે કેમ એ તો દરેકે જાતે જ કરવું રહ્યું ને ?
    સાહિત્યનું કાર્ય આ જ છે ને ?

    નીલમ દોશી
    http://paramujas.wordpress.com

  115. વત્‍સલ વોરા, ગાંધીનગર says:

    મૃગેશભાઇ
    ફરી એકવાર તમને અભિનંદન
    અને, તમને ફરીથી એક આશ્‍ચર્યમાં નાંખવા માટેની તૈયારીઓ થઇ રહી છે.

  116. Lata Hirani says:

    તમને નવા વર્ષમાઁ પ્રવેશ કરવા બદલ અભિનંદન…

    પૂરા સાતત્યથી આ યગ્યકર્મ નિભાવવા બદલ ખૂબ અભિનંદન…

    વાંચન વિશે આટલા ઉમદા વિચારો અને એની આટલી સ્પષ્ટ, પારદર્શક રજૂઆત માટે એનાથીયે વધારે અભિનંદન…

    અને

    આ કાર્યને ‘સાંસ્કૃતિક સત્યાગ્રહ’ ‘રેંટિયો કાઁતવા જેવું કામ’ અને એમાંથી મળતી ઉપજને ‘આનંદ’ કહેવાના તમારા ભાવને સો સલામ…

    મોડી છું… અને તમે જાણો છો જ…

  117. Veena Dave says:

    Wow ReadGujarati.

    I read about this site in ‘Akhand Anand’ and become its fan. Everything is very good. I can enjoy reading rich Gujarati.

    Thanks and GOD bless you.

    Veena Dave
    USA

  118. શ્રી મ્રુગેશભાઈ

    નવોદિત યુવા સજ્રૅકોને પ્રોત્સાહન આપવા કોઈ માપદંડ ના રાખવાનો વિચાર અને આપની નિખાલસતા મને ગમી ગઈ. ગુજરાતી બ્લોગ જગતમાં મોટાભાગે મેં જોયું છે કે તે ચલાવનારા અહંકાર ના રોગથી પિડાતા હોય છે. જો તેમના બ્લોગ પર જરા અમથી ટિકા-ટીપ્પણી કરીએ તો બિમાર પડી જતા હોય છે.

    બ્લોગ માં આપ ભાષાની મયૉદા રાખી આપના વિચારો મુક્તપણે અભિવ્યકત કરી શકો છો.
    આ બ્લોગ માટે સમગ્ર વિશ્વના ગુજરાતીઓ આપના રુણી રહેશે…આપની મહેનત એળે નહી જાય..તે વિશ્વાસપુવૅક કહી શકું.

    જય

  119. Sandhya Bhatt says:

    મ્રુગેશભાઈ,
    જયભાઈનો પ્રતિભાવ વાંચીને તમારી અંતરંગ વાતો વાંચી. ખૂબ સારૂં લાગ્યું. સાચે જ વાંચનથી મનની
    તંદુરસ્તી કેળવાય તે જરુરી છે.લેખક અને પ્રકાશક અંગેની કાર્યસ્પષ્ટતા પહેલી વાર વાંચી.આવું સુંદર
    વાંચન સંપડાવવા માટે આભાર.

  120. નીલા says:

    ગત વર્ષ માટે અભિનંદન આપવા ઘણી મોડી છું એ બદલ ખૂબ દિલગીર છું પણ હવે આવી રહ્યું છે નવું વર્ષ એને માટે પણ દિલગીર છું અને એટલે જ અત્યારથી HAAPY BIRTHDAY TO YOU AND READ GUJARATI. કૈલાસ યાત્રાએ જઈ રહી છું જોકે આવી જઈશ પણ અત્યારથી સ્વીકારી લેશો.

નોંધ :

એક વર્ષ અગાઉ પ્રકાશિત થયેલા લેખો પર પ્રતિભાવ મૂકી શકાશે નહીં, જેની નોંધ લેવા વિનંતી.