ગઠિયાનો દાવ – જીવરામ જોષી

[ મિયાંફુસકીની વાર્તાઓ પર આધારિત ‘છત્રીનો તાલ’ પુસ્તકમાંથી સાભાર. પુસ્તક પ્રાપ્તિની વિગતો આ લેખના અંતે આપવામાં આવી છે.]

miyafuskiરાજપરના ઠાકોર મુંબઈ ગયા હતા. ફરતા ફરતા નરોત્તમ ભાઉની દુકાને જઈ ચડ્યા. ઠાકોરે વિચાર કર્યો કે, ઠકરાણી માટે થોડા દાગીના લઈ જઈએ. દાગીના તો પસંદ કર્યા પણ એક મોટી મુસીબત ચડી આવી.
શેઠ બોલ્યા : ‘ઠાકોરસાહેબ, મૂંઝાયા કેમ ?’
ઠાકોર બોલ્યા : ‘શેઠજી પૈસા પૂરા નથી.’
શેઠ બોલ્યા : ‘તો ઘેર જઈને મોકલાવી દેજો. આપ જેવા માણસોનો અમને પૂરો ભરોસો છે.’
ઠાકોરે દાગીના લઈ લીધા. રૂપિયા એક હજાર આપવાના બાકી રહ્યા.

ઠાકોર પાછા રાજપર ગયા. રૂપિયા તાબડતોબ મોકલી દેવા જોઈએ. ઠાકોરે વિચાર કર્યો, કે મિયાં ફુસકીને મોકલીએ. રૂપિયા આપતા આવે અને મુંબઈ જોતા આવે. એ વાત ફુસકી મિયાંને કહી. તભા ભટને એ દિવસે જજમાનને ત્યાં કન્યા પરણાવવા જવાનું હતું. તેથી સાથે જઈ શકે તેમ નહોતું. તભા ભટ સાથે ન આવે તો તો મિયાં ફુસકીની બધી મઝા ઊડી જાય. ભટજીને પણ તે ના ગમ્યું. ભટજી સ્ટેશન સુધી વળાવવા ગયા.

bhattjiભટજીએ મિયાંને શિખામણ આપવા માંડી.
મિયાં બોલ્યા : ‘તમે જરાય ગભરાશો નહિ. અમે કાચાપોચા નથી. હા, અમે સિપાઈ બચ્ચા !’
ભટજી બોલ્યા : ‘ભાઈ, આજકાલ ગઠિયાઓનો રાફડો ફાટ્યો છે. આપણે રહ્યા ગામડાના ભોળા માણસ.
મિયાં બોલ્યાં : ‘તે ભલેને રહ્યા. ગામડાનાં માણસ તો હવે શહેરના માણસોના કાન કાપી જાય એવા થઈ ગયા છે. હા, અમે બધું જાણીએ.’
ભટજી બોલ્યા : ‘તમે બધું ભલે જાણો પણ હજાર રૂપિયા જેવી રકમ છે. જો કોઈ ગઠિયો જાણી જશે તો પાછળ પડી જશે.’
મિયાં બોલ્યા : ‘ગઠિયાથી અમે ડરતા નથી. અમારે ચોર-ફોરની પણ બીક નથી.’
ભટજી જરા ચિડાઈને બોલ્યા : ‘તમે સમજતા નથી. મિયાં ! ખોટી ડંફાશ ના હાંકીએ. ચેતીને ચાલીએ.’
મિયાં બોલ્યા : ‘તમારે ચિંતા કરવી જ નહિ. હજાર બે હજાર રૂપિયાની નોટો સાચવવી એમાં શી મોટી વાત છે ?’ આમ ભટજી અને મિયાં વાતો કરતા હતા તે એક ગઠિયો સાંભળતો હતો. તે વાત સમજી ગયો. એક હજાર રૂપિયાની નોટો મિયાં પાસે છે.

ગઠિયો ફુસકી મિયાં પાછળ પડી ગયો. મિયાંએ મુંબઈની ટિકિટ લીધી એટલે ગઠિયાએ પણ મુંબઈની ટિકિટ લીધી. સૂવાના ડબાની બેઠકની ટિકિટ હતી. જે ડબામાં ફુસકી મિયાં બેઠા એ જ ડબામાં ગઠિયો પણ બેસી ગયો. પેલા ગઠિયાભાઈ સામેની બેઠક પર બિસ્તરો પાથરીને બેસી ગયા. ગાડી ઊપડી.
ગઠિયો મિયાં ફુસકી સામે હસીને બોલ્યો : ‘આપને ક્યાંક જોયા છે.’
મિયાં બોલ્યા : ‘અમને ના જોયા હોય એ બને જ નહિ. હા. અમે સિપાઈ બચ્ચા ! ક્યાં જોયા હતા અમને ?’
ગઠિયો બોલ્યો : ‘રાજપરના ઠાકોરને તમે ઓળખો છો ?’
મિયાં તાલ દઈને હસતા હસતા બોલ્યા : ‘લો ભાઈ, ખરી કહી. ભલા, અમે રાજપરના ઠાકોરના તો ખાસ માણસ છીએ.’
ગઠિયો હસીને બોલ્યો : ‘ઓહોહોહોહોહો… એમને ત્યાં જ જોયા હશે. એમનો હું મહેમાન બનેલો. એ મારા ખાસ મિત્ર છે. પણ બે-ત્રણ વરસ થઈ ગયાં એટલે કંઈ યાદ ના રહે. એમના મહેલમાં જ ખાસ જુદો ઓરડો મને કાઢી આપેલો.’

મિયા સમજી ગયા કે આપણે ચેતતા રહેવું પડશે. આ પાકો ગઠિયો લાગે છે. રાજપરના ઠાકોર મોટા રાજા હશે એમ આ ગઠિયાભાઈએ ધારી લીધું છે. રાજપરના ઠાકોર તરીકે ઓળખાય છે પણ એમનું કોઈ રાજ નથી. રાજમહેલ પણ નથી. બધાનાં જેવું જ એમનું પણ ડેલીવાળું ઘર છે.
આ ગઠિયાભાઈને યાદ રહી જાય એવું કંઈક કરવું પડશે.
મિયાં બોલ્યાં : ‘હું ય છું ભુલકણો. આપ ઠાકોરના મહેલમાં ઊતરેલા અને બે દહાડા રહ્યા તો તો મારી જ ઘોડાગાડીમાં આપ ફર્યા હશો.’
ગઠિયો બોલ્યો : ‘હા, હા, મને હવે બરાબર યાદ આવે છે. એટલે તો મેં તમને ઓળખ્યા કે આ મિયાં તો એ જ.’
ફુસકી મિયાં મનમાં હસ્યા કે કેવો આ મૂરખો ગઠિયો છે ! આપણે કદી ઘોડાગાડી હાંકતા જ નથી.
ખડખડાટ હસીને મિયાં બોલ્યા : ‘ત્યારે તો ઘણું સારું થયું. ઠીક થયું. લો, આપણે લહેરથી મુસાફરી થશે.’
ગઠિયો બોલ્યો : ‘તમતમારે મોજથી ઊંઘો. કોઈ વાતની ચિંતા નથી.’

મિયાં લાંબા થઈને પાટિયા પર સૂતા. માથે ઓઢી લીધું. માંડ્યા નસકોરાં બોલાવવા. ગઠિયે જાણ્યું કે મિયાં ઊંઘી ગયા છે. ધીમેથી ઊભો થયો. મિયાંનું પોટલું ફંફોળી જોયું. એમાં ક્યાંય નોટો ન હતી. તેણે વિચાર્યું કે, નોટો મિયાંએ પોતાની બંડીના ગજવામાં મૂકી હોવી જોઈએ.
મિયાં એટલામાં જાગી ગયા.
ગઠિયો બોલ્યો : ‘મિયાંસાહેબ, જરા ગરમીની મોસમ છે. બંડી કાઢીને ઓશીકે મૂકો. મોજથી હવા લો.’
મિયાં બોલ્યા : ‘હા, એ તો ભૂલી જ ગયો.’
મિયાંએ બંડી કાઢીને ઓશીકા નીચે મૂકી. પોતે બિસ્તરા ઉપર પલાંઠી જમાવીને બેસી ગયા. ગઠિયો વિચારે છે, કે મિયાં આઘાપાછા થાય તો બંડી તપાસી શકાય.

miyafuski2ગઠિયો ઊભો થયો અને બોલ્યો : ‘આ વર્ગના ડબામાં પાણીની ભારે સગવડ છે. હાથમોઢું ધોવું હોય તો પાણી તૈયાર. લો હું જરા હાથ-મોં ધોઈ આવું.’
આમ કહીને ગઠિયો હાથમોઢું ધોવા બાથરૂમમાં ગયો. થોડીવારે આવીને કહે : ‘આપ પણ જાઓ. હમણાં જ ઊંઘીને ઊઠ્યા છો. મોઢું ધોઈ નાખો. ઠંડક થશે. મોઢા પર પાણી છાંટજો. જોઈએ તેટલું મોજથી વાપરો.’
મિયાં કહે : ‘હા, આપણે મફત વાપરવું નથી. રૂપિયા રોકડા દીધા છે.’ આમ કહીને હસતા હસતા મિયાં બાથરૂમમાં પેઠા. બારણું બંધ કર્યું. ગઠિયો ઝડપથી ઊઠ્યો. મિયાંની બંડી લઈને ગજવાં તપાસ્યાં. થોડા છૂટા પૈસા સિવાય તેમાં કંઈ નહોતું. ગઠિયો સમજ્યો, કે મિયાં છે પાકો. નક્કી તેની કેડમાં નોટોની થોકડી બાંધી હોવી જોઈએ.
મિયાં હાથ-મોં ધોઈને પાછા આવ્યા અને બોલ્યા : ‘શું મારા વાલા અંગ્રેજો કરી ગયા છે ! દોડતી ગાડીમાંય પાણીના ફુવારા.’
ગઠિયો બોલ્યો : ‘હવે નિરાંતે ઊંઘીએ.’
મિયાં બોલ્યા : ‘હવે તો બસ. ખરેખરી એક લાંબી ઊંઘ ખેંચી કાઢીએ, ક્યાં મફત ઊંઘ ખેંચવી છે કે લોભ કરીએ ? રૂપિયા આપ્યા છે રોકડા.’

મિયાં ઊંઘવા માંડ્યા. જાણે ઘસઘસાટ ઊંઘી ગયા છે એમ લાગ્યું, કે ગઠિયો ઉઠ્યો. ધીમે ધીમે મિયાંની કેડ અને કમર તપાસ્યાં. ત્યાં પણ કશું નહોતું. ગઠિયો ચક્કરમાં પડી ગયો. મિયાંએ નોટો સંતાડી હશે ક્યાં ? હા, કદાચ જોડામાં હોય. ઘણા લોકો જોડામાં સંતાડી દે છે. જોડા જોયા. તેમાં કશું નહોતું. એક વાત ગઠિયાને મનમાં આવી, કે આ મિયાંએ પોતાના બિસ્તરામાં નોટો સંતાડી હોવી જોઈએ.
ત્યાં મિયાં જાગી ઊઠ્યા.
ગઠિયો બોલ્યો : ‘કમબખ્ત મને તો ઊંઘ જ ન આવી. મને ભારે ખોટી ટેવ છે. ડાબે પડખે સૂવા જાઉં તો જ ઊંઘ આવે. આ પાટિયા પર ડાબે પડખે સૂવા જઉં તો સામે ડબાની ભીંત છે એટલે ફાવે નહિ. તમને કંઈ કહેવાય કે તમે મારે બિસ્તરે સૂવો અને હું તમારે બિસ્તરે સૂઈ જાઉં ? તો ઘડીક ઊંઘ આવે.’
મિયાં બોલ્યા : ‘એમાં શી મોટી વાત !’
ગઠિયો બોલ્યો : ‘ના ભાઈ, એમ આપને તકલીફ ના અપાય.’
મિયાં બોલ્યા : ‘ના કેમ અપાય ? ખુશીથી અપાય. લો, આવી જાઓ તમે મારી સીટમાં…’ આમ કહીને ફુસકી મિયાં તો હળવેથી ઊભા થયા. પોતે ગઠિયાના બિછાના ઉપર સૂતા અને ગઠિયો મિયાંના બિછાના ઉપર જામી ગયો. મિયાં પણ માંડ્યા ઊંઘવા. ધીમે ધીમે કરતાં ગઠિયો આખો બિસ્તરો તપાસી જોયો. પણ કશું જ મળ્યું નહિ. ગઠિયો ભારે ચક્કરમાં પડી ગયો. પોતે ભલભલા ચતુર માણસોનાં ગજવાં સાફ કરી દીધાં છે પણ આ ગામડાના એક ભોળાભટ મિયાં તેને હરાવી જાય છે !

એમને એમ છેક મુંબઈ પહોંચી ગયા. સ્ટેશન આવી ગયું. ગાડી ઊભી રહી.
ગઠિયો બોલ્યો : ‘મિયાંસાહેબ, મારે એક વાત આપની પાસેથી શીખવી છે. આપ ઠાકોરના રૂપિયા આપવા મુંબઈ આવ્યા છો. આપે એ રૂપિયા કેવી રીતે સાચવ્યા છે, તે જરા કહેશો ? એ ઉપરથી હું પણ જરા શીખી લઉં.’
મિયાં બોલ્યા : ‘જરા ઊભા થાઓ.’
ગઠિયો પોતાના બિસ્તરા ઉપરથી ઊભો થયો.
મિયાંએ ગઠિયાના બિસ્તરામાં હાથ નાખીને રૂમાલમાં વીંટાળેલી નોટો બહાર કાઢી.
ગઠિયો બોલ્યો : ‘મારા બિસ્તરામાંથી એ શું કાઢ્યું ?’
મિયાં બોલ્યા : ‘મેં આ રીતે રૂપિયાની નોટો તમારા બિસ્તરામાં છુપાવી રાખી હતી, સાહેબ !’
ગઠિયો તો આભો જ બની ગયો.
મિયાં બોલ્યા : ‘હું જાણી ગયો હતો, કે આપ મારી ઝડતી લેશો. આપ હાથમોઢું ધોવા ગયા ત્યારે મેં આપના બિસ્તરા નીચે રૂપિયાની નોટો સંતાડી દીધી હતી.’ આ વાત સાંભળીને ગઠિયો તો મોઢામાં આંગળાં નાખી ગયો – સાવ ઢીલોઢફ બની ગયો.

miyafuski3મિયાં બોલ્યા : ‘હવે છેવટના સલામ સાહેબ. સ્ટેશન આવી ગયું. નરોત્તમદાસ ભાઉની મોટર અમને લેવા આવી હશે. હવે આપનું કશું નહિ ચાલે. અમે ચપટી ચતુરાઈ વાપરી અને તમારી ચાલાકીમાંથી બચી ગયા.’ આમ બોલીને મિયાં એકદમ ડબામાંથી બહાર નીકળ્યા. ત્યાં તો મિયાં ફુસકીના નામની બૂમ પાડતો માણસ આવ્યો. તે મોટર લઈને તેડવા આવેલો. મોટરમાં બેસીને મિયાં જતા રહ્યા. રૂપિયા આપીને મોજથી પાછા રાજપુર પહોંચી ગયા.

ઠાકોર સાહેબના ઘેર ડાયરો જામ્યો હતો.
મિયાં ફુસકી અને તભા ભટ બેઠા હતા. દલા શેઠે પણ બરાબર આસન જમાવ્યું હતું. કાનજી પટેલ અને જેઠાભા પણ હતા. નનકુ હજામ બધાની સરભરા કરતો હતો.
ઠાકોરે મિયાંને પૂછ્યું : ‘મિયાં, મુંબઈ રૂપિયા આપવા ગયા એમાં કંઈ તકલીફ તો ન’તી પડીને ? પછી મિયાં ફુસકીએ આખી વાત કહી.
આ વાત સાંભળીને તો દલા શેઠ ફુસકી મિયાંના મોઢા સામે જોઈ રહ્યા.
મિયાં બોલ્યા : ‘હજી વધારે આંખો પહોળી કરીને જુઓ. એ બધી ચતુરાઈ અમે જ કરીએ. વાણિયા-દુણિયાનાં એ કામ નહિ. હા, અમે સિપાઈ બચ્ચા !’
બધાં ખડખડાટ હસી પડ્યા.
દલા શેઠ ચુપ.
વારતા થઈ પૂરી !

[કુલ પાન : 64. કિંમત રૂ. 30. (સેટનું મૂલ્ય રૂ. 150) પ્રાપ્તિસ્થાન : નવભારત સાહિત્ય મંદિર. 134, પ્રિન્સેસ સ્ટ્રીટ, મુંબઈ-400 002. દેરાસર પાસે, ગાંધી રોડ. અમદાવાદ-380 001. info@navbharatonline.com ]

Print This Article Print This Article ·  Save this article As PDF

  « Previous અકલ્પ્ય… અભૂતપૂર્વ… અવિસ્મરણીય ! – નિર્મિશ ઠાકર
ક્ષણોના ઝબકારમાં – માવજી કે. સાવલા Next »   

12 પ્રતિભાવો : ગઠિયાનો દાવ – જીવરામ જોષી

  1. nayan panchal says:

    જીવરામ દાદાનુ અમર પાત્ર. મજા આવી ગઈ.

    આભાર.

    નયન

  2. Dr. Mukesh Pandya says:

    બાળપણમાં મિયાં ફુસકીની ઘણી વાર્તાઓ વાંચી હતી. આજે આ વાર્તા વાંચીને બાળપણ યાદ આવી ગયું.

  3. ashish says:

    જિવરામ જોશિએ ગુજરતિ બાલ જગત માતે જે આમર પાત્રો આપયા આને ગ્યાન સઆથે ગમ્મ્મત આપે તેવિ વિવ્વિધ વાતો આપિ તે ખારેખર વન્દનિય ચ્હ્હે. જિવરામ દાદા નો ખુબ ખુબ આભાર્ મ્રુગેશ ભાઈ આવુ સાહિત્ય આપતા રહજો.

નોંધ :

એક વર્ષ અગાઉ પ્રકાશિત થયેલા લેખો પર પ્રતિભાવ મૂકી શકાશે નહીં, જેની નોંધ લેવા વિનંતી.