સંબંધોમાં સ્નેહસિંચન – જયવતી કાજી

mak-27020‘કુટુંબ એટલે આપણે માટે મોટી સોશ્યલ સિક્યુરિટી. કુટુંબમાં જ મેઘઘનુષના રંગો જેવા વિવિધરંગી સંબંધો અને સગપણની ક્યારીમાં જીવન મહોરી ઊઠે.’ મને મારા પિતાજી કહેતા હતા, પરંતુ યુવાનીના એ દિવસોમાં મને થતું હતું કે આ બધી આદર્શ પરિસ્થિતિનું કવિ કે લેખકની કલ્પનાશીલ કલમે લખાયેલું ચિત્ર છે. બાકી જીવનની નક્કર વાસ્તવિકતા સાવ જુદી છે. દૂરથી ડુંગર રળિયામણા લાગે તેમ દૂરથી બધું સારું લાગે. પાસે જઈએ તો ત્યાં પથરા જ પથરા હોય.

મને એ વર્ષોમાં થતું હતું : આખો વખત સગાસંબંધીઓની કટકટ… જાતજાતના સ્વભાવના અને પ્રકૃતિના માણસોનો શંભુમેળો થાય ત્યારે તમે કેટલાંના મન સાચવો ! તમારા તનની અને મનની ઘણી શક્તિઓ આ બધાને સાચવવામાં જ વેડફાવવાની. આ બધા વચ્ચે તમે પોતાને માટે કેટલું કરી શકો ! અનિલ ભલેને મજાકમાં કહેતો હોય, પણ એ સાચું જ કહે છે, ‘સગાઓ વહાલા નથી હોતા !’ પરંતુ શું થાય ? કુટુંબમાં આપણે રહીએ છીએ અને સમાજમાં જીવીએ છીએ એટલે સમાજના કેટલાક ધારાધોરણમાંથી છટકી નથી શકતા. એટલે સગાસંબંધીઓથી છૂટી નથી શકતા, પણ એમનાથી જેટલા દૂર રહીએ એટલું સારું.

અમદાવાદનો આલિશાન બંગલો, સુખસગવડ અને સગાવહાલા બધું છોડીને પરદેશમાં રહેતી નંદિનીએ મને કહ્યું હતું : ‘લગ્ન પછી બે વર્ષ હું સાસરે રહી. પણ બધા સગાઓથી ત્રાસી ગઈ ! અહીં પરદેશમાં શાંતિ તો છે. કોઈની સતત ટીકા-ટિપ્પણી તો નહીં ! સતત સલાહસૂચનો-રિસામણાં-મનામણાં તો નહીં.’…. એક રોહિત નામનો યુવક એના મિત્રોને કહે છે : ‘રજા પડે છે ત્યારે મને હૉસ્ટેલમાંથી ઘેર જવાનું મન થતું નથી. ઘેર ગયા એટલે બા-બાપુજીની એકની એક વાતો અને શિખામણો. કેટલું ‘બોરિંગ’ હોય છે આ બધું….’ – આજે મહદઅંશે યુવાવર્ગમાં આ પ્રકારની લાગણી પ્રવર્તતી તમને દેખાશે. એમને થતું હોય છે, જવા દો ને સગાંઓની વાત… એના કરતાં મિત્રો સારા. માથાકૂટ તો નહીં ! કુટુંબ પ્રત્યે-સગાંસંબંધી પ્રત્યે અણગમો રાખવો એ આજની ફૅશન થઈ ગઈ છે.

પરંતુ આજે મને લાગે છે કે આ વિચારધારા યોગ્ય નથી. પરિણીત જીવનના પાંચ દાયકાથી યે વધુ સમય વીતી ગયો છે ત્યારે એ ભર્યાભાદર્યા કુટુંબનું મૂલ્ય મને બરાબર સમજાય છે. મેઘલી ગમગીન સંધ્યાએ હું એકલી મારા ફલેટની બાલ્કનીમાં સાંજે બેઠી છું, ત્યારે ઘરની સૂમસામ શાંતિ મને ગૂંગળાવે છે. ભયંકર ખાલીપો લાગે છે. થાય છે ક્યાં ખોવાઈ ગયાં એક વખતનાં હાસ્યવિનોદ, તોફાન-મસ્તી, રિસામણાં-મનામણાં, હાસ્ય અને રુદન ! ઉગ્ર ચર્ચા અને વડીલોનો મક્કમ અવાજ અને તરુણોનો વિરોધ ! આઠદસ માણસો તો ઘરમાં હોય જ, વડીલોથી માંડી બાળકો સુધી ! રક્ષાબંધન, નવું વર્ષ અને વર્ષ ગાંઠ નિમિત્તે કુટુંબીજનો ભેગા થાય ! લગ્નવિવાહનો પ્રસંગ હોય કે કોઈકની માંદગી, બધા જ હાજર થઈ જાય અને વારાફરતી ફરજ સંભાળી લે. અમને બહારની કંપનીની જરૂર નહોતી પડતી. ઘરમાં જ કંપની હતી. એ દિવસોની શિસ્ત, કુટુંબનાં ધારાધોરણો, માનમર્યાદાના ખ્યાલો તે વખતે ખૂંચતાં હતાં, પરંતુ એ બધામાંથી સ્નેહ અને સલામતી નીતરતાં હતાં, તે હું આજે સમજી શકું છું અને મનોમન ઝંખું છું. એ વીતેલા દિવસોને….

ફિલ્મ, સાહિત્ય અને આપણે જેને ‘પોપ્યુલર કલ્ચર’ કહીએ છીએ એમાં રંગદર્શી પ્રણયનો – રોમેન્ટિક લવનો – મહિમા થતો આવ્યો છે. આવા પ્રેમનું લોકો સ્વપ્નું સેવતા હોય છે. કોઈક એવી કલ્પનાની મૂર્તિ મળી જાય તો બસ, એવું થતું હોય છે. આ પ્રકારના રોમેન્ટિક પ્રેમમાં તમારી રુચિ – મૂલ્યો અને પ્રકૃતિ સાથે જે બંધબેસતું આવતું હોય તેને માટે આકર્ષણ થાય છે. આવો પ્રેમ સફળ થાય અને એ ટકી રહે એ માટે તમે સક્રિય રહો છો. તમે એ માટે જાગ્રત રહી પ્રયત્નશીલ રહો છો. ગમે તે કારણે આ સંબંધ તૂટે તો એ પૂરો થઈ જાય છે. પરંતુ કુટુંબ સાથેનો સંબંધ ક્યારે પૂરો થઈ જતો નથી. તમારા પરિવારને તમે ભૂલી શકતાં નથી. લેખક માર્ક બ્રાયન એમના વિખ્યાત પુસ્તક ‘Codes of Love’ માં કહે છે : ‘કૌટુંબિક સંબંધ તમારી સાથે જ રહે છે. તમારા હૃદયના થીજીને સખત થઈ ગયેલા ખૂણામાં એ રહે છે – જે જગ્યા તમે એમને માટે તમારા હૃદયમાં નિર્માણ કરી હતી. તમે ભલેને એમનાથી હજારો માઈલ દૂર કેમ ન હો, પણ તેઓ નજીક છે. ભલેને તમને એકબીજા પ્રત્યે એક વખત કેટલોયે ગુસ્સો આવ્યો હોય, છતાં સંબંધ રહે છે – એ સંબંધ રહે છે તમારા મનનાં ઊંડાણમાં.’

લેખક માર્ક બ્રાયને ‘Codes of Love’ પુસ્તકમાં પોતાની કુટુંબકથા, કુટુંબ સાથેનો વિચ્છેદ અને વર્ષો પછીના મિલનની વાત કહી છે. એની સાથે એમણે જીવનમાં કૌટુંબિક સંબંધના મૂલ્યનું તેમજ કાઉન્સેલર તરીકેના તેમના અનુભવોનું સુંદર નિરૂપણ કર્યું છે. ઈ.સ. 1999માં ઓપરાહ વીનફ્રેની ટીમમાં ‘Change your life’ – તમારું જીવન બદલો – એ ટેલિવિઝન કાર્યક્રમમાં કામ કરતા હતા અને વર્ષોથી વિખૂટાં પડેલાં માતાપિતા અને એમનાં સંતાનોને ટી.વી. સ્ક્રીન પર એમણે ભેગા કર્યા હતા ! આ એમની અદ્દભુત કામગીરી હતી. મેં અમેરિકામાં આવો એક અત્યંત સંવેદનશીલ કાર્યક્રમ ટી.વી. પર અશ્રુ છલકતી આંખે જોયો હતો. હું કુટુંબમિલનનું એ દશ્ય ક્યારેય નહીં ભૂલી શકું.

લગભગ બે વર્ષ પહેલાંની વાત. વૉશિંગ્ટનમાં અમારા ભાણેજ મકરંદભાઈને ઘેર અમે હતાં. રાત્રે મોડે સુધી પહેલાંના કૌટુંબિક સંબંધોની અને પહેલાની નાનીમોટી ઘટનાઓનાં મધુર સંભારણામાં અમે ખોવાઈ ગયા હતા. એ વખતે મકરંદભાઈએ મને કહ્યું હતું : ‘તમે માર્ક બ્રાયનનું ‘Codes of Love’ પુસ્તક જરૂર વાંચજો. હું તો કહું છું કે કૌટુંબિક સંબંધો પરનું આ બાઈબલ છે.’ પછી તો એ પુસ્તકની વાત હું વીસરી ગઈ હતી ત્યાં અચાનક એ પુસ્તક મારે માટે આવી પહોંચ્યું. મારી પુત્રી અસ્મિતા એ લઈ આવી હતી. 280પાનાંના આ પુસ્તકની શૈલી સરળ અને રસપ્રદ છે. એમાં ભારોભાર નિખાલસતા છે. આપણા સૌની – આપણા કુટુંબજીવનની કોઈને કોઈ ઘટના – કોઈને કોઈ સમસ્યાનું આલેખન આ પુસ્તકમાં જોવા મળે છે. માર્ક બ્રાયને અમેરિકાની હાવર્ડ યુનિવર્સિટીમાંથી માનસશાસ્ત્રમાં ‘સ્પેશ્યલાઈઝેશન’ કર્યું છે. ‘પ્રોડીગલ ફાધર’ (Prodigal father) અને ‘રિયુનાઈટિંગ ફાધર્સ એન્ડ ધેર ચિલ્ડ્રન’ (Reuniting fathers and their children) એમનાં બીજાં મહત્વનાં પુસ્તકો છે. શિથિલ થઈ ગયેલા – લુપ્ત થઈ ગયેલા કે તૂટી ગયેલા કૌટુંબિક સંબંધોના તારને ફરીથી ઘટ્ટ પોતમાં કેવી રીતે વણી શકાય તે માટે લેખકે મુખ્ય ચાર સૂત્રો આપ્યાં છે. ચાર ‘R’ – ‘આર’માં આ બધું આવી જાય ! આ ચાર ‘આર’ તે (1) Remember – યાદ કરો (2) Reflect – ચિંતન કરો (3) Reframe – ફરી નવો આકાર આપો. (4) Reconnect – પુનર્સંધાણ કરો.

યાદ કરો – Remember : લેખક કહે છે, તમારે તમારા કૌટુંબિક સંબંધને ગાઢ અને આત્મીય બનાવવો છે ને ? તો તમે કુટુંબના અને કુટુંબના સદસ્યોના માત્ર શ્યામ અને વિષાદભર્યા રંગો ન જોયા કરો. તમે તેમાં થોડા નવા રંગો ઉમેરો. આ રંગો તે સંતોષનો – ઉષ્માનો અને નવ ચેતનાનો. નવા ઉજ્જવળ રંગો ઉમેરીને પછી જુઓ કે ચિત્ર કેટલું બદલાઈ જાય છે. તમારા પરિવાર સાથે વિતાવેલો સારો સમય તમે યાદ કરો. એ સુખદ ક્ષણોને તમે ‘reclaim’ કરો. એને સજાવો. એક વખત તમે એમની ઉજ્જ્વળ બાજુ જોવા માંડશો. એટલે આપોઆપ દુ:ખદ સ્મૃતિઓ ઝાંખી પડી જશે અને એનું સ્થાન નવી મધુર સ્મૃતિઓ લેશે. ખાસ તો પારિવારિક સંબંધોમાં રહેલા માધુર્યને પામવા માટે તમારે બહારથી દેખાતાં કડવાશના કોચલાને ફેંકી દેવું પડે.

‘ચિંતન-મનન કરો..reflect’ – ઊંડાણથી વિચાર કરો. તમારું ચિંતન તમને અન્યના દોષોને અતિક્રમી જવાનું શીખવે છે. તમે જ્યારે ઊંડો વિચાર કરો છો ત્યારે તમે તમારી જાતને સાચી સાબિત કરવાનું છોડી દો અને ઘટના-પ્રસંગ કે વ્યક્તિના વર્તન પાછળના અર્થને ઊંડાણથી શોધો છો. કોઈ પણ મોટા ઘાને રુઝવવાની શક્તિ કરુણામાં રહી છે. તમને પોતાને જ થશે કે આપણે પોતે સંપૂર્ણ નથી. બીજાંઓથી પણ ભૂલ થાય. આપણે બધા જ માણસો છીએ અને ક્યારેક ને ક્યારેક નિષ્ફળ નીવડતાં હોઈએ છીએ. કરુણાસભર દષ્ટિથી જોતાં અને વિચારતાં થઈશું તો આપણે આપણા ભૂતકાળને અને વર્તમાનને નવી રીતે જોતાં થઈશું. સમજણ અને સહાનુભૂતિના નવા પ્રકાશમાં ઘટનાઓને અને વ્યક્તિઓને મૂલવશું, એટલું જ નહીં આપણે અન્ય લોકોના દષ્ટિબિન્દુને વધુ સારી રીતે સમજતાં થઈશું અને પછી આપણને બીજાના દોષ ઓછા ને ઓછા લાગશે. કુટુંબમાં બધાને કંઈ ને કંઈ દોષનું ‘લેબલ’ લગાડી દેવાની આપણામાંથી ઘણાને આદત હોય છે. ‘કાકા કંજૂસ છે’, ‘ફોઈ ઝઘડાળું છે…’, ‘પિતરાઈ ભાઈ લુચ્ચો છે..’, ‘પિતાજી બહુ જ કઠોર છે…’, ‘મા બહુ કચકચિયણ છે.’ વગેરે… પરંતુ આ બધાં દોષનાં લેબલ આપણે આપણી બચપણની અપરિપક્વ દષ્ટિએ લગાડ્યાં હતાં. આપણને તે કાળે ક્યાં સમજ હતી કે આપણાં માતાપિતાને કુટુંબની જવાબદારીઓ નિભાવવા માટે અને બદલાતાં જતાં જીવન સાથે તાલમેલ મેળવવા માટે કેટલો સંઘર્ષ કરવો પડે છે ! બાળક પર આ બધા તણાવની અસર પડે છે પણ એ તણાવ સમજવાની તે કાળે તેનામાં શક્તિ નથી હોતી.

માનસશાસ્ત્રી ફ્રોઈડે એક જબરજસ્ત વિધાન કર્યું અને એણે કહ્યું કે ‘મોટી વયની સમસ્યાઓનું મૂળ આપણા બચપણમાં રહેલું હોય છે.’ એનું પરિણામ એ આવ્યું કે આપણે મેગ્નિફાઈંગ ગ્લાસથી આપણા જે સૌથી નિકટવર્તી માણસો છે – જે આપણા આપ્તજનો છે – જેમની સાથે આપણો જન્મનો-લોહીનો સંબંધ છે, તેમના દોષ જોવા મથીએ છીએ ! જ્યારે બીજા માનસશાસ્ત્રી જેઈમ્સ હિલમેને કહ્યું છે કે આમ કરવાથી આપણા પરિવારના નાના દોષને મોટા કરીને જોવાથી આપણું જે પઢી દર પેઢીના સંબંધોનું જોડાણ છે તે તૂટી જાય છે, એટલું જ નહીં, પણ આપણી ક્ષતિઓને – મુશ્કેલીઓને આપણે આપણા બચપણની શૈયાની નીચે શોધવા મથીએ છીએ. આપણે જ્યારે આપણા પરિવાર પ્રત્યે જાણે ચુકાદો આપવા બેઠા હોઈએ એવી વૃત્તિ સેવતા રહીએ છીએ ત્યારે એનું પરિણામ શું આવે છે ? આપણે આપણાં સ્વજનોથી દૂર હડસેલાઈ જઈએ છીએ. માટે સતત એમના દોષ શોધવાનું અને જોવાનું તેમ જ એમના ન્યાયાધીશ થવાનું બંધ કરીએ.

‘રીફ્રેઈમ કરો….’ લેખક આગળ જતાં કહે છે : તમે તમારા સંબંધોને રીફ્રેઈમ કરો – એને નવો આકાર આપો – એને ફરી મઢો. કૌટુંબિક સંબંધોની તસ્વીરને ફરી ફ્રેઈમ કરો. આ માટે તમે વર્ષોથી જેને સત્ય માની લીધું હોય તેને તમારે બાજુએ રાખવું પડશે. આપણાં અંતરમાં ક્રોધ અને ઘૃણાને સ્થાને સ્નેહ, સંવેદના અને કરુણા ઉત્પન્ન કરવાનાં છે. આપણે આપણાં સ્વજનો સાથે પુનર્જોડાણ કરવું છે ને ? ફરીથી સંલગ્ન થવું છે ને ? તો યાદ રાખીએ કે આપણું કુટુંબ જે પરિસ્થિતિઓમાં મૂકાયું તે બધી તેમની સર્જેલી નહોતી ! કેટલાયે સંજોગો જ આવી પડતા હતા. ફોટોગ્રાફર તસ્વીરમાં સમયની એક ક્ષણની ઝડપી લે છે, પણ એ પોતે તસ્વીરમાં લાગણીના પ્રત્યાઘાતો પડી શકે એવી રીતે પોતાની કળાથી તસ્વીરને ફ્રેઈમ કરી શકે છે. આપણે પણ સંબંધોની તસ્વીરને નવી રીતે ફ્રેઈમમાં મઢવાની છે ! પછી જુઓ એ તસ્વીર કેવી લાગે છે તે !

પુનર્સંધાણ (Reconnection) : તમે કદાચ કહેશો કે અમે અમારા પરિવાર સાથે સંપર્કમાં રહીએ છીએ. પ્રસંગોપાત મળતા રહીએ છીએ. નૂતનવર્ષે કાર્ડ મોકલીએ છીએ, પરંતુ લેખક માર્ક બ્રાયન કહે છે કે આ સંપર્ક એ સાચું જોડાણ નથી. ‘Contact is not connection.’ લાગણીનું જોડાણ એટલે શું ? કેટલીયે વખત કુટુંબીજનો સાથે સંપર્કમાં રહીએ છીએ, પણ તેમાં ઔપચારિકતા વધુ હોય છે. બધું ઉપરછલ્લું હોય છે. આને ‘કોન્ટેક્ટ’ કહી શકાય. ‘કનેકશન’ નહીં. આ સંપર્કને, સંબંધને લાગણીસભર સંયોગમાં કેવી રીતે બદલી શકીએ એ માટે લેખકે મૂલ્યવાન સૂચનો કર્યાં છે. આપણને આપણી સ્વતંત્રતા ગમે છે તેમ બીજાને પણ ગમતી હોય છે, તેથી કુટુંબીજનોની સ્વતંત્રતાનો આદર કરો. આપણે એમની તાકાત અને નિર્બળતા સમજીએ અને તે પણ દોષ કાઢવા માટે કે એમને વિશે ચુકાદો આપવા માટે નહીં, પણ સમજવા માટે. બે પેઢી વચ્ચે આચારવિચાર, રહેણીકરણી અને જીવનશૈલી અંગે સંઘર્ષ થતો હોય છે. દરેક કુટુંબની પોતાની આચારસંહિતા અને પરંપરા હોય છે. ખાસ કરીને માન આબરૂ, ઈજ્જત અંગે ખાસ ખ્યાલ હોય છે એટલે ઘણી વખત બે પેઢી વચ્ચે લગ્ન, વ્યવસાય, કારકિર્દી અંગે વિખવાદ સર્જાય છે. બંને પોતાના વિચારોમાં અને ઈચ્છામાં દઢ રહે છે ત્યારે આ મતભેદ લોહીના સંબંધને એક ઝાટકે તોડી નાખે છે. બંને પક્ષે જિંદગીભર મનમાં એક દુ:ખ થીજેલા અંગારાની માફક અંદરથી જલતું રહે છે. દરેક નવી પેઢી આગલી પેઢીના ખ્યાલોને નવો અર્થ આપવા માંગતી હોય છે, એટલે સંઘર્ષ થાય. ભૂતકાળમાં કંઈક અણગમતું કે અનિચ્છનીય બન્યું હોય તેને મનમાંથી ભૂંસી નાખો અને જે સુંદર હતું, સારું હતું તે યાદ કરો અને જુઓ.

ટૉલસ્ટૉયે ‘એન્ના કરેનીના’માં કહ્યું છે : ‘સુખી કુટુંબો બધાં સમાન હોય છે અને દરેક કુટુંબ પોતાની રીતે દુ:ખી હોય છે.’ બધા જ કુટુંબમાં કંઈ ને કંઈ સંઘર્ષ હોય છે અને સાથે તાકાત પણ હોય છે, માટે પરિવાર પ્રત્યે નકારાત્મક અભિગમ અને દષ્ટિકોણને બદલે વિધેયક રીતે જોવું જોઈએ. આપણાં મિત્રોની, ઓળખીતાઓની અને બહારના લોકોની આપણે સલાહ પૂછીએ છીએ, ‘આ મકાન લઉં કે નહીં આ શેરર્સ લેવા જેવા છે કે નહીં ? કઈ સ્કૂલ સારી છે ?’ પણ ઘરનાની નહીં ! મા-પિતા-ભાઈ કે બહેને સલાહ આપી તે તમારે માનવી જ એવું તો નથી. પસંદગીની – નિર્ણયની સ્વતંત્રતા તમારી રહે છે જ. પરંતુ તમે એમને પૂછશો, એમની સલાહ લેશો તો એમને સારું લાગશે, એટલું જ નહીં પણ બંનેને પોતીકાપણું લાગશે. દરેક સંબંધમાં બાંધછોડ તો કરવી જ પડે છે, અનુકૂળ થવું પડે છે તો પરિવાર સાથે જ શા માટે નહીં ? લવચીકતા તો મોટી તાકાત છે. એનાથી તો સંબંધ ટકી રહેતા હોય છે. મિત્રો સાથે પણ સમાધાન નથી કરવું પડતું ? સાથે હળતાંમળતાં રહો. પ્રસંગોપાત પિકનિક-પર્યટનની યોજના કરો. વર્ષે બે વર્ષે પરિવારમિલન – Family Union ગોઠવો. એનાથી એકબીજાં સાથે વધુ ગાઢ સંબંધ થશે. ભેટની આપ-લેથી પણ આનંદ આવે છે. આમાં ભેટ કેટલી મોંઘી છે તે મહત્વનું નથી, પરંતુ મહત્વનો છે તેની પાછળનો ભાવ-લાગણી અને સ્નેહ. આપણને કોઈક પ્રેમથી યાદ કરે છે એ જ કેટલું આનંદપ્રદ હોય છે !

કૌટુંબિક સંબંધોની ગાંઠ ઢીલી થઈ ગઈ હોય કે એક વખત એમાં તિરાડ પણ પડી હોય તે છતાં એ સંબંધમાં બદલાવ આવી શકે છે. ખૂંચતા સંબંધને સુકોમળ સ્નિગ્ધ સંબંધમાં રૂપાંતરિત કરવાનો છે. એ ભગીરથ કાર્ય જરૂર છે, પણ એ માટેની તીવ્ર ભાવના હોય તો એ થઈ શકે છે. આ સંબંધ આપણા જીવનમાં સુખ અને સંતોષ માટે ખૂબ આવશ્યક છે. પણ એની શરૂઆત તો આપણે પોતે જ કરવી પડશે. આપણે પોતે જ બદલાવું પડશે. પ્રેમ મેળવવા કરતાં પણ વિશેષ જરૂર હોય છે પ્રેમ કરવાની. આપણે જ્યારે આપણા પરિવારને પ્રેમ કરીએ છીએ ત્યારે આપણી જાત પ્રત્યે આપણને પ્રેમ અને આદર થાય છે. જીવનમાં કુટુંબજનો સાથે રહેવું – એમને પ્રેમ કરવો અને એમનો પ્રેમ સંપાદન કરવો એ કેટલું મોટું સદભાગ્ય છે એ જેઓ સમજતાં નથી, તેઓ જ કહેતાં હોય છે – ‘સગાઓ અને કુટુંબની વાત જ જવા દો. એમનાથી હું તો દૂર જ ભાગું છું.’ આવા લોકો ખરી રીતે તો પોતાનાં સામાજિક કર્તવ્યો અને જવાબદારીઓથી ગભરાઈને ભાગતા હોય છે. મને તો લાગે છે કે એમને પોતાના પતિ કે પત્ની સાથે અને સંતાનો સાથે પણ સારા સંબંધો નહીં હોય. જે પ્રેમાળ પુત્ર કે પુત્રી, ભાઈ કે બહેન નથી બની શકતું તે પ્રેમાળ પિતા-પતિ કે પત્ની પણ ન થઈ શકે. કૌટુંબિક સંબંધોનું એવું છે કે તમે એમાં જેટલું મૂકો – જેટલું ‘ઈનપુટ’ કરો એટલું ‘આઉટપુટ’ મળે. તમે તમારા માતાપિતા અને કુટુંબીજનો સાથે જેવો વર્તાવ કરશો તેવો જ વર્તાવ તમારાં સંતાનો તરફથી તમને મળશે. ઈરાનની આ જૂની લોકકથા સૌએ યાદ રાખવા જેવી છે.

એક વૃદ્ધ દાદા એમના પુત્રના પરિવારની સાથે રહેવા ગયા. થોડા સમય પછી એમના પુત્રને થયું કે એના પિતાને કારણે ઘરમાં સંકડાશ પડે છે એટલે એણે પોતાના પુત્રને બોલાવીને કહી દીધું કે દાદાજી માટે આપણા વાડામાં એક ઓરડી છે તેમાં રહેવાની વ્યવસ્થા કરી તું એમને ત્યાં રાખી આવ. એમને માટે ઘાસની પોચી પથારી કરજે અને ઘરમાં આપણો જે સરસ કામળો છે તે એમને ઓઢાડજે… પૌત્રે એના પિતાએ કહ્યું તે પ્રમાણે દાદા માટે વ્યવસ્થા કરી. દાદાને ઘાસની પથારીમાં સુવાડ્યા અને અડધો કામળો એમને ઓઢાડ્યો અને બાકીનો અડધો લઈ ઘરમાં આવ્યો.
‘મેં કહ્યું હતું તે પ્રમાણે તેં બધું કર્યું ને ? તો પછી એમને અડધો જ કામળો કેમ ઓઢાડ્યો ?’ પિતાએ પુત્રને પૂછ્યું.
‘કારણ કે બાકીનો અડધો મેં તમારે માટે બાકી રાખ્યો છે.’ પુત્રે કહ્યું.

આપણે આપણા વડીલો સાથે જે પ્રમાણે વર્તાવ કરીએ છીએ તે જ આપણાં સંતાનો શીખશે. આપણે ભવિષ્યમાં થોડી દષ્ટિ કરવાની જરૂર છે. તમે તમારી આગલી પેઢીને જુઓ. તમે મધ્યબિંદુ પર પીવટ પોઈન્ટ પર ઊભા છો અને હવે જુઓ, આવતી પેઢીને. આપણે જે રીતે આપણી આગલી પેઢી સાથે વર્તીશું અને જે રીતે આવતી પેઢીને ઉછેરીશું તે બધું આપણા પર જ પરાવૃત થવાનું છે, તે યાદ રાખીએ. સ્નેહાળ અને સુખદ પારિવારિક સંબંધમાંથી સંતોષના કિરણ ફેલાતાં હોય છે. આપણાં ચારિત્ર્યને એ બળ આપે છે. એનાથી આપણા જીવનસાથી – સંતાનો, મિત્રો અને બીજા અનેક લોકો સાથે વધુ સુખદ સંબંધો રચવાની આપણામાં ક્ષમતા આવતી હોય છે.

આજે જ્યારે વૈશ્વિકરણે અને યંત્રવિદ્યાએ (ટેકનોલોજીએ) જગતને ઘણું નજીક આણ્યું છે ત્યારે આપણાં પોતીકાં સ્વજનો દૂર થઈ ગયાં હોય એમ લાગે છે. અઢળક માહિતીઓથી આપણું મગજ ભરાતું જાય છે – બુદ્ધિ તીક્ષ્ણ બનતી જાય છે, ત્યારે હૃદયની લાગણીઓ બુઠ્ઠી થતી જાય છે. કેટલાંયે માતાપિતાનો સંતાનો દ્વારા અનાદર થઈ રહ્યો છે. ભાઈઓ-ભાઈઓ વચ્ચે અને પરિવારના સભ્યો વચ્ચેનો અનુબંધ શિથિલ થતો જાય છે અને જ્યારે કૌટુંબિક ભાવના લુપ્ત થતી જાય છે, ત્યારે આપણે આત્મનિરીક્ષણ કરવાનું છે કૌટુંબિક ભાવના ઓસરતી જાય છે તેમાં આપણી અણસમજ, આપણો વાણીવ્યવહાર જવાબદાર તો નથી ને ? આપણી સામે રહેલા સ્વજનો પ્રત્યે માત્ર આંગળી ચીંધવાથી આગ્રહો-પૂર્વગ્રહોની ગાંઠ ઉકેલાશે નહીં. કૌટુંબિક સંબંધોના નાજુક તાંતણાઓમાં ગૂંચ પડે છે. ક્યારેક સખત ગૂંચ પડે તેથી તે તાણાવાણાને ઉતાવળથી કાપી નાંખવાના ન હોય. અપાર ધીરજ અને કુશળતાથી ઉદારતાપૂર્વક એ સંબંધોમાં પડેલી ગૂંચને ઉકેલવાની હોય છે, રાહ જોવાની હોય છે, જેથી સ્વજનો સાથેના સૂકોમળ સંબંધો અકબંધ રહે. આપણી પાસેના કોઈ સાધનના સાંધાઓમાં કાટ જામી જાય છે, તેથી સંચલન વખતે કર્કશ અવાજ થાય છે. આપણે ત્યારે તેલ ઊંજીએ છીએ, એમ માનવસંબંધોમાં વિમુખતા આવે, ઘસારાના પ્રસંગો આવે, ત્યારે સ્નેહના સિંચન સમો બીજો કોઈ કારગત ઉપાય નથી.

Print This Article Print This Article ·  Save this article As PDF

  « Previous સૃષ્ટિનો અધિકાર – રવીન્દ્રનાથ ટાગોર
પોતાની જાતને બદલવી છે ? – સુધીર દેસાઈ Next »   

20 પ્રતિભાવો : સંબંધોમાં સ્નેહસિંચન – જયવતી કાજી

  1. Payal says:

    family is really a very important aspect of life. I am really fortunate to have such wonderful family members around.

  2. mohit says:

    formula for successful relationship:treat all disasters as if they were trivialities but never treat a triviality as if it was a disaster.

  3. Veena Dave says:

    Respected Jayvatiben,

    Thanks for very good article. I read your articles in “Akhand Anand’. Its always good.

    Veena Dave
    USA

  4. Rajni Gohil says:

    Jayatiben Kaji’s article “Sambandhoman Snehsinchan” is nice thoughtful article. It applies to all families. It shows that planting the tree is not enough, to take care of it and water it regularly is also important. Same is the case with family relationships.

    It also gives good recipe for successful relationship. Just because of our preoccupied mind we make mistakes when it comes to family relationships. We all know that good family relationship is important in our life, but ignorance and sometimes without proper thinking we sour our relationship. We get more by giving, rather than asking for it.

    Prayer with family members together and dinner together help make good family bond. If it is not possible everyday, atleast once a week prayer and dinner is good in that manner. Good family relationship also help keep good health and leads to less tressful life.

    Faith and trust are important to strenthen and maintain relationships. Positive thinking makes this task easy.

    In USA there are family help centers you can visit for counselling, or phone line help as well as online help is available.

  5. Chirag Patel says:

    Excellent artical. Family is always first and nothing comes before and after the family. I have a friend who has no family as he was raised by his forster parents and when he was 18 he ran away from his foster parents’s house. Although with his determination he educated him self and right now he works with me as Systems Analyst and makes really good leaving. He is an awasome person but he has no family to go celebrate his achivements, successes and most fastivals. He alwyas takes vacation and goes out of town during christmas and other holidays – I some times see the sadness in his eyes and I can hear it in his voice time to time but its another fact of life…. Although he has us and his girl friend and her family, my family but he is still empty and lonly from inside.

    Thanks,
    Chirag Patel

  6. NILESH says:

    સરસ લેખ ચે

  7. nayan panchal says:

    “કૌટુંબિક સંબંધોના નાજુક તાંતણાઓમાં ગૂંચ પડે છે. ક્યારેક સખત ગૂંચ પડે તેથી તે તાણાવાણાને ઉતાવળથી કાપી નાંખવાના ન હોય. અપાર ધીરજ અને કુશળતાથી ઉદારતાપૂર્વક એ સંબંધોમાં પડેલી ગૂંચને ઉકેલવાની હોય છે, રાહ જોવાની હોય છે…”

    ખૂબ જ ઉપયોગી લેખ.

    આભાર.

    નયન

  8. Tarun Patel says:

    Thanks much. I have almost same view but cannot able to express those in words.
    I am sending this to all my friends/family.

    Thanks tons.

  9. Gita says:

    જિન્દ્દગીનો નિચોડ આ લેખમા આવી ગયો. જયવતીબેનનો ખુબ ખુબ આભાર.આવા વાન્ચનોનો લાભ આપતા રહેશો.

    ગીતા
    ડાલાસ

  10. Biren Dave says:

    Thanks to Archanbhabhi

    Really, Family is where we gets peace and happiness without any consideration.

    Together living is joy, happiness and prosperity.
    Our genuine wealth is our family members and relatives.

    Wish all of u to live with family and relatives with calm and cool and think positive for all.

    Jay Hatkesh

    Biren Dave
    Ahmedabad
    +9725 00 88 00

  11. NAVIN SHETH says:

    Very Nice! Importance of family members living together and enjoying life in the middle of criticism and disturbance. True definition of family.
    You realize only when you are away from your loved ones.

નોંધ :

એક વર્ષ અગાઉ પ્રકાશિત થયેલા લેખો પર પ્રતિભાવ મૂકી શકાશે નહીં, જેની નોંધ લેવા વિનંતી.

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.