મેના-પોપટની વાર્તા – ઈંતિઝાર હુસૈન

[આ બાળવાર્તા નથી. આ માનવીની પ્રકૃતિ અને તેના સ્વભાવની કથા છે. અખંડ ભારતમાં જન્મેલા આ પ્રસિદ્ધ પાકિસ્તાની સર્જકે પક્ષીઓની વાતચીત દ્વારા માનવ સ્વભાવની લાક્ષણિકતાઓને રજૂ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. મૂળ ઉર્દૂમાં લખાયેલી આ વાર્તાનો અનુવાદ શરીફાબેન વીજળીવાળાએ કર્યો છે. આ વાર્તા વિશે, લેખક વિશે તેમજ પુસ્તક પ્રાપ્તિની વિગતો વિશે તમામ માહિતી લેખના અંતે આપવામાં આવી છે.]

hussainમેના-પોપટની દલીલોનો કોઈ અંત જ નો’તો આવતો. રોજ રાત પડે ને એની એ જ માથાઝીંક. પુરુષ વધુ નકામો છે કે સ્ત્રી ? પોપટ વાર્તા સંભળાવતો કે સ્ત્રીએ કેવું છળ કર્યું અને બાપડા પુરુષને કઈ રીતે બગાડ્યો. જવાબમાં મેના એક વાર્તા ફટકારી આપતી. એની વાર્તાનો વિષય એવો રહેતો કે પુરુષ કેટલો બેવફા, નિર્દય અને ફરેબી છે તથા સ્ત્રી કેટલી ભલી, ભોળી, પવિત્ર છે અને પુરુષની રંજાડેલી છે. મેના-પોપટની જાણીતી વાર્તામાં તો બસ આ જ કિસ્સો ચાલે છે, પણ હકિકતે એમાં એક બીજો કિસ્સો ઉમેરાયો. જે ઝાડ પર બેઠાં-બેઠાં મેના-પોપટ આ માથાઝીંક કર્યાં કરતાં હતાં એ ઝાડ પર બીજાં પક્ષીઓ પણ વસતાં હતાં. આ રોજરોજની માથાઝીંકથી એ બધાં ત્રાસી ગયાં હતાં. આખા દિવસના થાક્યાંપાક્યાં સાંજના છેડે ઝાડ પર આવીને બધાં બેસતાં હતાં. કેટલાંકે ઝાડ પર માળા બનાવ્યા હતા. કેટલાંક ડાળી પર જ રહેતાં હતાં. પહેલાં તો બધાં કેટલી નિરાંતે રાત વિતાવતાં ! અંધારું થયું નથી કે બધાં પોતપોતાની જગ્યાએ ચાંચ બંધ કરી, આંખો મીંચીને બેસી રહેતાં, પણ જ્યારથી આ મેના-પોપટે આ ઝાડ પર એમનું રહેઠાણ બનાવ્યું હતું ત્યારથી એ બધાંની રાતોની શાંતિ ગાયબ થઈ ગઈ હતી. બધાં પંખી બરાબરનાં અકળાયેલાં હતાં.

એ ઝાડ પર એક ચકો અને એક ચકી પણ રહેતાં હતાં. મેના-પોપટની આ માથાઝીંકથી ચકલી જરા વધુ પડતી જ નારાજ હતી. એક રાતે ચિડાઈને એ ચકલાને કહેવા માંડી : ‘આ મેના-પોપટને ખુદા સમજે. એ લોકોએ શું કૂતરાનું ભેજું ખાધું છે કે આખી રાત બસ ભસ્યે જ રાખે છે ?’
ચકલાએ બેફિકરાઈથી કહ્યું : ‘એકબીજાનું ભેજું ચાટે છે. એમાં આપણું શું લઈ જાય છે ?’
‘અરે વાહ ! એ તમે ભલું કહ્યું કે આપણું શું લઈ જાય છે ? એ લોકોએ તો આપણાં સુખ-શાંતિ લઈ લીધાં છે. જીવવું હરામ કરી દીધું છે. આખરે આ સ્ત્રી અને પુરુષ કેવાં જનાવર છે, જેમનો મુકદ્દમો પૂરો થવાનું નામ જ નથી લેતો ?’
‘ભાગ્યવાન, તું સ્ત્રી-પુરુષને નથી ઓળખતી ? માણસજાત એક જીવ છે, જેણે પોતાના નરને પુરુષ અને માદાને સ્ત્રી એવાં નામ આપ્યાં છે.’
‘પણ એ પારકા જીવ સાથે મેના-પોપટને શું સંબંધ છે ?’
ચકલાએ મોઢું બગાડીને કહ્યું : ‘બહુ ગાઢ સંબંધ છે. આ બેઉ માણસજાતની કેદમાં રહ્યાં છે. એ જીવે આમ તો જાતભાતની શોધ કરી છે, પણ એની સૌથી અનોખી શોધ એ છે જેને એ લોકો પિંજરું કહે છે. પ્રિયે, પિંજરું અજબની ચીજ છે ! જે એક વાર પિંજરામાં ગયો એ પિંજરામાંથી નીકળી જાય તોયે રહે તો છે પિંજરામાં જ. તો સમજો કે આ બેઉ હજી સુધી પિંજરામાં જ છે. માણસનું ભૂત એમના પર સવાર છે. એના જ નામનો રાગ આલાપતાં રહે છે.’
‘તો માણસોની વચ્ચે જઈને જ મર ને ! જખ મારવા આપણી ઊંઘ બગાડે છે ?’ ચકલીએ એકદમ ચિડાઈને કહ્યું.
‘ભાગ્યવાન ! એ લોકો અહીં છે જ ક્યાં ? એમનો શ્વાસ તો ત્યાં માણસોમાં જ અટકેલો છે. જ્યારથી આવ્યાં છે ત્યારથી હરામ બરાબર જો એક જરાક નજર પણ એમણે આપણા પર નાખી હોય તો. માણસજાતની આગલી-પાછલી, સાચી-ખોટી કથાઓ કહીકહીને ફોગટની માથાઝીંક કર્યે જ રાખે છે. આ ખોટી ભેજાફોડી કરવી એ પણ માણસજાતની જ રીત છે. બાકી આપણે પંખીઓ વળી માથાઝીંકમાં શું સમજવાનાં ? વાદ-વિવાદ, વિતંડાવાદ આપણા સ્વભાવમાં જ નથી. આપણે તો બસ કલબલાટ કરીએ.’

ચકલીએ વાતને ટૂંકાવી અને કહ્યું : ‘મારા સ્વામી, હું આ મોંબળ્યાંઓ સાથે નહીં રહી શકું. મારી તબિયતની તો દેવાઈ ગઈ. ઊંઘ જ નથી આવતી તે. આનો કંઈક બંદોબસ્ત કરો. કાં તો એ કચકચ બંધ કરે અથવા તો અહીંથી ચાલતી પકડે. બીજાં ઘણાંય ઝાડવાં છે, ત્યાં જઈને કરે ને ટેં ટેં ટેં ટેં ટેં…’ ચકલાએ હવે ખરેખર ગંભીરતાથી વિચારવું પડ્યું. બહુ વિચાર્યા પછી અચાનક જ એણે પાંખો ફફડાવી. ઊડતાં ઊડતાં બોલ્યો : ‘જઈને એમની સાથે વાત કરું છું.’ એમ કહેતાં ફર્રર્ર કરતોક ઊડ્યો અને મેના-પોપટવાળી ડાળી પર જઈને ઊતર્યો. એ વખતે મેના વાર્તા સંભળાવી રહી હતી. એને ચકલાનું આમ વચ્ચે ટપકી પડવું ગમ્યું નહીં.

એ બોલી : ‘ચકલાભાઈ, અર્ધી રાતે એવી તે શી આફત આવી પડી કે આમ આરામ છોડીને અહીં આવી ચડ્યા ?’
‘અરે, મેનાબહેન, હવે આરામ તો માર્યો ફરે. તમારી સ્ત્રી-પુરુષની રામકહાણી ગજબની છે ! અમારી તો રાતની નીંદર હરામ થઈ ગઈ. આ સ્ત્રી-પુરુષનો મુકદ્દમો જરા વધુ પડતો જ લાંબો ખેંચાઈ ગયો.’
‘હા, લાંબો તો થયો જ.’ પોપટ બોલ્યો, ‘જ્યારથી અમ્મા હવાએ બિચારા બાબા આદમને ફોસલાવીને ઘઉંનો દાણો ખવડાવ્યો છે, ત્યારથી આ ચાલ્યું જ આવે છે અને જેમજેમ સમય વીતતો જાય છે, તેમતેમ એમાં આંટીઓ પડતી જ જાય છે. ખેર, મેં તો દૂધનું દૂધ અને પાણીનું પાણી કરી દીધેલું, પણ મેના જીદ પર ચડેલી છે, માનતી જ નથી.’
મેનાએ તરત જ જવાબ આપ્યો : ‘હું તો નહીં માનું-વાળી રટ લગાવીને તો તું બેઠો છે. મેં પુરુષના બધા અવગુણો કહી બતાવ્યા. એવો કયો અવગુણ છે જે પુરુષમાં ન હોય ? પણ પુરુષે તને એક પાઠ ગોખાવી દીધો છે કે પુરુષજાતમાં કોઈ એબ હોય જ નહીં અને સ્ત્રી અવગુણોની ખાણ છે અને તું એનો એ પાઠ રટ્યે જાય છે.’
‘ભાગ્યવાનો, તમે બેઉ પોતપોતાની વાત પર અડેલાં છો. આ રીતે તો આ મામલાની પટાવટ થઈ રહી.’

ચકલો હજી આમ કહેતો જ હતો ને મોર એની ડાળી પરથી ઊડીને એની બરાબર બાજુમાં આવીને બેઠો. ચકલાની વાત એણે સાંભળી લીધી હતી. એનાથી એને પણ ચાનક ચડી હતી. એ કહેવા લાગ્યો, ‘સાહેબો, સીધી વાત છે. મેના-પોપટનો આ ઝઘડો અને માથાફોડ આપણને બહુ મોંઘા પડી રહ્યાં છે. મારી ઢેલ આખી રાત સૂઈ નથી શકતી. સવારે ઊઠે છે, ત્યારે ચીડિયણ થઈ ગઈ હોય છે. આ કિસ્સાને કારણે અમારા ઘરમાં મુશ્કેલી ઊભી થઈ છે. હું પૂછું છું કે પુરુષ અને સ્ત્રીની આ કથા ક્યાં સુધી ચાલવાની ?’ ઢેલે એના મોરને ગુસ્સામાં બોલતો સાંભળ્યો એટલે એ પણ પાંખો ફફડાવીને એમની વચ્ચે આવીને બેઠી. એણે વળી એક વધારાનો સવાલ ઊભો કર્યો :
‘હું એ પૂછું છું કે આ બેઉ પંખી છે કોણ ? ક્યાંથી આવ્યાં છે ? એકબીજા સાથે એમનો સંબંધ શો છે કે આખો દા’ડો ચાંચમાં ચાંચ પરોવીને વાતો કર્યે જ જાય છે ? પોપટ જુદું પંખી છે અને મેના પણ જુદું પંખી છે. તો પછી એ બેઉ આટલી હદે હળીમળી કેવી રીતે ગયાં કે રાતોની રાતો ગુસપુસ કર્યે જ રાખે છે ?’ ઢેલની આ વાતથી બાજુના ઝાડ પર બેઠેલી ચકવીના કાન સરવા થયા. એણે ચકવાને ટોક્યો :
‘એય, હું કહું છું કે તમે શું આ ઝાડ પર બેસી રહ્યા છો ? આ જુઓ ને ત્યાં શું વાતો થઈ રહી છે ?’
‘મેના-પોપટે માણસજાતની કથા શરૂ કરેલી. એનાથી એક ઝઘડો ઊભો થયો છે. જોકે થવાનો જ હતો. કારણ કે જ્યાં માણસજાત ત્યાં ટંટોફસાદ હોવાના જ.’
‘પણ ઢેલ શું કહી રહી છે ?’
‘ઢેલ તો વગર ફોગટની હાંક્યે રાખે છે.’
‘પણ સાંભળવું તો જોઈએ ને કે એ કહી શું રહી છે ?’
એટલે પછી ચકવો-ચકવી પણ ઊડીને ત્યાં પહોંચ્યા. ચકવીએ ઢેલની વાતને ટેકો આપ્યો : ‘અરે ભાઈ ! શરમ જેવી પણ કોઈ ચીજ છે. અમે ચકવા-ચકવી પતિ-પત્ની છીએ પણ કદી એક ડાળી પર ભેગાં રાત નથી કાઢી. હું એક ઝાડ પર તો ચકવો બીજા ઝાડ પર.’

ચકલી પણ આવી પહોંચી હતી અને ચકવીની વાતમાં સૂર પુરાવી રહી હતી, એની હામાં હા ભણી રહી હતી. ચકલો બુદ્ધિશાળી હતો. એણે જોયું કે માદાઓ તો આ કિસ્સાને કંઈક ભળતો જ રંગ દેવા જઈ રહી છે. એણે એમની વાતને વચ્ચેથી કાપી અને બોલ્યો : ‘મારા માનવા પ્રમાણે આ આખા ઝઘડાના મૂળમાં માનવજાતની કથા છે. એ કથાને જ ખતમ કરવી જોઈએ. નહીંતર નવીનવી કથાઓ શરૂ થઈ જશે અને આપણી પંખીઓની દુનિયાનાં સુખ-શાંતિ બિલકુલ જ ખતમ થઈ જશે.’
ચકવાએ સમર્થનમાં માથું હલાવ્યું : ‘તમારી વાત સાચી છે, ચકાભાઈ. આપણી ભલાઈ એમાં જ છે કે માણસજાતનો આ કિસ્સો કોઈ પણ રીતે ખતમ થાય.’
ચકવાના સમર્થનથી ચકલાને હિંમત મળી. એણે હવે મેના-પોપટ સાથે સ્પષ્ટપણે સીધી જ વાત કરી, ‘ભાગ્યવાનો, તમે બેઉ પોતપોતાની વાત પર અડેલાં છો. આ રીતે તો આ કિસ્સો ખતમ નહીં થાય. કોઈ ન્યાય કરનારને આમાં વચ્ચે નાખીએ તો સારું. એ તમારા બેઉ વચ્ચે ન્યાય તોળે અને મુકદ્દમાનો ચુકાદો સંભળાવે.’
‘સારું સૂચન છે.’ પોપટ બોલ્યો, ‘પણ અહીં ન્યાય કરનાર છે કોણ જેની પાસે ચુકાદો કરાવીએ ?’
‘મારે અફસોસ સાથે કહેવું પડે છે કે તમે બેઉએ પિંજરામાં જ જિંદગી વિતાવી છે અને માત્ર માણસજાતને જ જોઈ છે, એટલે તમને કોઈ ન્યાય કરવાવાળો નજરે નથી પડતો. પંખીઓને તમે ક્યાં ઓળખ્યાં જ છે ?’ ચકલો બોલ્યો.
‘સારું. તો પછી કહો કે કોને ન્યાયાધીશ બનાવીએ ?’
ચકલો, મોર અને ચકવા તરફ ફરીને બોલ્યો, ‘શો વિચાર છે ? કોને સોંપીએ આ કામ ?’
મોર જરા મૂંઝવણમાં પડી ગયો, પણ ચકવાએ વિચારીને બરાબર સૂચન કર્યું. એણે કહ્યું : ‘આ જંગલમાં તો બુદ્ધિશાળી બસ એક જ છે અને એ છે ઘુવડ. બધાંથી અલગ જઈને બેઠું છે. ન કોઈ સાથે લેવા કે ન દેવા. બસ ઊંડા વિચારમાં ડૂબેલ રહે છે.’
‘એકદમ બરાબર છે.’ ચકલાએ કહ્યું, ‘આપણે ઘુવડ પાસે જઈને એને નિવેદન કરવું જોઈએ કે આ મુકદ્દમાનો ન્યાય કરો અને નિકાલ લાવો. બોલો, મેનાબહેન-પોપટભાઈ, તમને આ સૂચન મંજૂર છે ?’ મેના અને પોપટ બેઉએ પંખીઓનો ગુસ્સો અને ખાસ કરીને માદાઓએ જે વિશિષ્ટ રાગ આલાપ્યો હતો એ બધું જોતાં આ સૂચનને માની લેવામાં જ સલામતી સમજી.

એટલે બધાં પંખી ઊડ્યાં. ચકલો આગળ અને બાકીનાં બધાં એની પાછળપાછળ. જંગલના એ ઉજ્જ્ડ ખૂણામાં જઈ પહોંચ્યાં જ્યાં એક ઝાડના વાંકાચૂંકા ઠૂંઠા પર બધાંથી અલગ, સાવ એકલું બેઠેલું ઘુવડ આંખો બંધ કરીને ઊંઘતું હતું. પાંખોનો ફફડાટ સાંભળી એણે આળસપૂર્વક આંખો ખોલી. પંખીઓના ઝુંડને જોઈને કંટાળેલા અવાજે આમ કટાણે આવવા માટેનું કારણ પૂછ્યું. ચકલાએ સાદર નિવેદન કર્યું, ‘ઓ બુદ્ધિશાળી, નેત્રહીન પક્ષી, તારા એકાંતમાં વિધ્ન નાખવા બદલ અમે બધાં પંખીઓ તારી માફી માગીએ છીએ, પણ નાછૂટકે તારી પાસે આવ્યાં છીએ. અમે એક મૂંઝવણમાં ફસાઈ ગયાં છીએ. મેના-પોપટની વચ્ચે એક ઝઘડો ઊભો થયો છે ને એ ઝઘડાએ અમારી શાંતિનું સત્યાનાશ વાળી દીધું છે. હે પંખી ! તું બુદ્ધિશાળી છે અને ન્યાયપ્રિય પણ છે. આ મુકદ્દમાનો ફેંસલો કર, જેથી કરીને અમને આ ઝઘડામાંથી મુક્તિ મળે.’
‘પ્રિય પંખીઓ, મને કહેશો જરા કે ઝઘડો શાનો છે ?’
‘ઝઘડો એ વાતે છે કે માણસ નામનો એક જીવ છે. એમાં સારું કોણ – સ્ત્રી કે પુરુષ ? મેના સ્ત્રીને સારી, પવિત્ર અને પુરુષને ખરાબ કહે છે. પોપટ પુરુષને નેક, પવિત્ર કહે છે અને સ્ત્રીને ભાંડે છે.’

માણસનું નામ સાંભળતાંની સાથે જ ઘુવડને ગુસ્સો આવ્યો. એણે કડવાશથી કહ્યું, ‘એ મીઠા અવાજવાળાં પંખીઓ, તમે બધાં ક્યા જીવની સમસ્યા લઈને મારી પાસે આવ્યાં છો ! સ્ત્રી અને પુરુષમાંથી સારાં કોને કહેવાં ? સ્ત્રી આફતનું પડીકું છે તો પુરુષની રગેરગમાં ધૂર્તતા ભરી છે, કારણ કે બેઉ માણસજાત છે અને માણસ બદજાત છે – બદજાતથી પણ બદજાત. પોતે અપશુકનિયાળ પગલાંનો છે અને માને છે અપશુકનિયાળ મને. પોતે ગામનાં ગામ ઉજાડતો ફરે છે અને નામ મારું બદનામ કરે છે. એની આવી રીત જોઈને મારું તો મન ખાટું થઈ ગયું. દિવસનો પ્રકાશ મને અણગમતો થઈ ગયો, કારણ કે એ અજવાળામાં નકામું એ બદજાતનું ડાચું જોવું પડતું હતું. રાતનું અંધારું અને સન્નાટો મનને સારાં લાગ્યાં, પણ એ જીવે એવાં તો કારસ્તાન કર્યાં કે હવે રાતોની પવિત્રતા પણ ખતમ થવા માંડી. હવે તો હાલત એવી છે કે દિવસે માણસજાતનો શોરબકોર અને રાત પડ્યે એણે બનાવેલાં મશીનોની ખટાખટ અને વીજળીની આંજી નાખતી ઝાકમઝોળ. અમારાં જેવાં એકાંતવાસી જાય તોપણ ક્યાં જાય ? દરેકેદરેક સ્થળે એ અપશુકનિયાળનાં પગલાં પહોંચી ગયાં છે. હજુ થોડા દિવસો પહેલાંની જ વાત છે. થાકેલપાકેલ, અધમૂઈ જળકુકડીઓના એક ઝુંડે હાંફતાંહાંફતાં, કાંયકાંય કરતાં આ વેરાનમાં આવીને શરણાગતિ લીધી. હું તો હેરાન પરેશાન કે ક્યા દેશના જીવ અને ક્યાં આવીને આશ્રય માગી રહી રહ્યા છે ! મેં પૂછ્યું એમને કે હે પ્રિય પક્ષીઓ, તમારા પર એવી તો કેવી મુસીબત આવી પડી કે તમે તમારી ઠંડી, લહેરાતી ગૌરવપૂર્ણ ધરતી છોડીને આ વેરાનમાં આમ હાલહવાલ થઈને આવ્યાં છો ? જાણે કોઈએ તમારી પાંખો ફફડાવવાની તાકાત છીનવી લીધી હોય એવાં લાગો છો. એમણે ટાઢોબોળ નિસાસો નાખીને કહ્યું કે અમારી કેવી ગૌરવપૂર્ણ ધરતી હતી ! પણ હવે તો ત્યાં પેટ્રોલ ઊભરાય છે. માણસજાતે એના અંદરઅંદરના ઝઘડામાં અમારા સમુદ્રની પવિત્રતાને ખતમ કરી નાખી. પાણીમાં કેવાંકેવાં ઝેર ઘોળ્યાં છે એ વિશે કશું પૂછશો જ નહીં. હું તો સ્તબ્ધ જ થઈ ગયું કે આ બદજાતે હવામાં તો પહેલેથી પ્રદૂષણ ફેલાવ્યું જ હતું. હવે સમુદ્રોમાં પણ વિષ ઘોળી દીધું. મેં નિસાસો નાખીને આસમાન તરફ જોયું, પણ આસમાનમાં વળી એક જુદું જ તોફાન મચ્યું હતું. વાતાવરણ આખું ધુમાડાથી કાળુંડિબાંગ, પંખી બધાં આકળવિકળ – જાણે કોઈ મોટી આંધીમાં ફસાયાં હોય એવાં આકળવિકળ.’

ઘુવડની આ વાતો સાંભળીને બધાં પંખી ભયથી ઠરી ગયાં. ચકલો ચિંતાતુર અવાજે બોલ્યો, ‘હે જ્ઞાની, તમારી વાતો પરથી તો મને બધાં પંખીઓની બરબાદી નજરે પડે છે. શા માટે માણસ આપણો દુશ્મન થયો છે ?’
‘એ ખુદ પોતાનો પણ દુશ્મન થઈ બેઠો છે. આ બધાંમાં એની પોતાની બરબાદી પણ છે જ.’
‘તો-તો પછી માણસે વિચારવું જોઈએ કે એ શું કરી રહ્યો છે.’
ચકલાએ ટાપસી પૂરતાં કહ્યું : ‘એની પાસે અક્કલ હોય તો વિચારે ને…..’
ઘુવડે ચકલાના માણસ વિશેના જ્ઞાનનાં વખાણ કર્યાં અને અફસોસપૂર્વક કહ્યું, ‘કમબખત પાસે બુદ્ધિ છે, પણ જ્ઞાન નથી.’
‘માણસને જ્ઞાન ક્યારે લાધશે ?’ ચકલાએ પ્રશ્ન કર્યો.
‘ચકલા, તેં અઘરો સવાલ કર્યો છે. આ સવાલનો જવાબ મારી પાસે નથી.’ ઘુવડે કહ્યું.
‘તો પછી કોની પાસે છે ?’
ઘુવડ ખાસ્સી વાર સુધી ચૂપ રહ્યું, પછી બોલ્યું, ‘અહીંથી દૂર હિમાલયની તળેટીમાં એક ગાઢ જંગલ છે. ત્યાં એક તોતિંગ પીપળો છે. એની ડાળી પર એક કાગડો બેઠો છે. જંગલનાં પંખી એને કાગમુનિ કહે છે. એની પાસે તારા સવાલનો જવાબ હોય તો હોય કદાચ.’
ચકવાએ સાથી પક્ષીઓને કહ્યું, ‘સાથીઓ, ચાલો કાગમુનિ પાસે આપણા સવાલનો જવાબ મેળવવા માટે.’

પછી ચકવો આગળ અને બાકીનાં પંખી પાછળ. એમ આ સરઘસ હિમાલયની તળેટી બાજુ ચાલ્યું. રસ્તામાં એક તેતર મળ્યું. એણે પૂછ્યું, ‘એ મિત્રો, આમ કઈ બાજુ ઊપડ્યાં ?’
ચકવાએ જવાબ દીધો : ‘અમે કાગમુનિને એ પૂછવા જઈ રહ્યાં છીએ કે માણસને અક્કલ ક્યારે આવશે ? તારે પણ આવવું હોય સાથે તો ચાલ….’ તેતરે અટ્ટહાસ્ય કર્યું, ‘આદમી અને અક્કલ…. કુદરત તારી માયા !’ પછી એણે પાંખો ફફડાવી અને ઊડી ગયું. હસતું જાય અને રાડો પાડતું જાય : ‘આદમી અને અક્કલ… કુદરત તારી માયા… આદમી અને અક્કલ… કુદરત તારી માયા….’

માંડમાંડ આ કાફલો હિમાલયની તળેટીમાં ફેલાયેલા ગાઢ જંગલમાં પહોંચ્યો. ત્યાં પહોંચીને જોયું કે વૃક્ષોની વચ્ચે એક તોતિંગ પીપળો છે અને એની ડાળ પર જેની એક પાંખ કાળી અને એક પાંખ સફેદ હતી એવો એક મોટો કાગડો આંખો મીંચીને, ચાંચ પાંખોમાં ખોસીને બેઠો છે. ચકલાએ એની પાસે જઈને નમ્રભાવે કહ્યું, ‘હે કાગમુનિ, અમે દૂરદૂરથી તમારી પાસે આવ્યાં છીએ.’
કાગમુનિએ આંખો ખોલીને પૂછ્યું : ‘કેમ ?’
‘કાગમુનિ, અમે તમને એ પૂછવા આવ્યાં છીએ કે માણસને અક્કલ ક્યારે આવશે ?’ કાગમુનિએ ટાઢોબોળ નિસાસો નાખ્યો, ‘ભોળાં પંખીઓ, તમે મારી સાથે એ જ કર્યું જે મેં મારા બાપ સાથે કર્યું હતું.’
‘કાગમુનિ, તમે તમારા બાપ સાથે શું કર્યું હતું ?’
કાગમુનિ કહેવા લાગ્યા, ‘મારો બાપ… તપ કરતો હતો. તપ કરતાં કરતાં હજાર વર્ષ વીતી ચૂક્યાં હતાં. તપથી એની પાંખોની બધી કાળાશ ધોવાઈ ચૂકી હતી. બસ એક પાંખ પર એક કાળું ટપકું બાકી રહી ગયું હતું. એ દરમિયાન હું એની પાસે પહોંચ્યો અને કહ્યું કે બાપા, એક વાત પૂછું ? એમણે આંખો ખોલી અને કહ્યું કે પૂછ. – ‘બાપા, હું પૂછું છું કે આદમીને ક્યારેય અક્કલ આવશે કે નહીં ?’ બાપે ડોળા કાઢીને મારી સામે જોયું : પુત્ર, તું કઈ તરફથી આવી રહ્યો છે?…. બાપા, હું ઊડતોઊડતો કુરુક્ષેત્ર તરફ નીકળી ગયો હતો. ત્યાં મેં જોયું કે માણસ માણસને મારી રહ્યો છે, કાપી રહ્યો છે. લોહીની નદીઓ વહી રહી છે. બાપે નિસાસો નાખીને કહ્યું, દીકરા, મેં તને મનાઈ કરી હતી કે બધી દિશામાં જજે, પણ માનવીની દિશામાં ન જાતો અને કદી પણ આવીને મને એની વાત ના કરતો. આપણે કાગડાઓ પહેલાં ઊજળા હતા. આદમીની આફત આપણા પર પડી અને આપણે કાળા થઈ ગયા. હું તપ એટલા માટે કરતો હતો કે આ આફત ટળે અને આપણે વળી પાછા ધોળા થઈ જઈએ. પણ તું ન માન્યો, માણસની દિશામાં ગયો અને આવીને મને એ જાતિની વાત કરી. તેં મારા તપને ભંગ કરી દીધું. આ સાથે જ મારી આવરદા પૂરી થઈ. તારામાં હિંમત હોય તો મારા તપને પૂરું કર અને આપણી જાતિના ખોવાઈ ગયેલા ઊજળાપણાને પાછું લઈ આવ…. આમ કહીને એમણે પ્રાણ છોડી દીધો. મેં એમના જવાનો શોક મનાવ્યો અને પછી તપ કરવા બેસી ગયો. હું તપમાં હતો ને તમે આવીને વિધ્ન નાખ્યું. હવે હું અહીંથી ઊડી જાઉં છું અને કોઈ નિર્જન વનમાં જઈને વાસ કરું છું, જ્યાં મારા કાનમાં માણસનું નામ પણ ના પડે.’

આટલું કહીને કાગમુનિએ પાંખો ફફડાવી અને ઊડવા માટે તૈયાર થયા. ચકલાએ ગભરાઈને જલદી પૂછ્યું, ‘પણ મુનિજી, અમારા સવાલનો જવાબ હવે ક્યાંથી મળશે ?’
કાગમુનિએ વિચાર કર્યો અને પછી બોલ્યા : ‘અહીંથી દક્ષિણ બાજુ તાપ્તી નદીની પેલે પાર શિવજીનું એક જૂનું મંદિર છે. એના કળશ પર એક નીલકંઠ બેઠો છે. એ દુનિયાભરનાં રહસ્યો જાણે છે. તમે એને જઈને પૂછો…’ પછી તો ચકલો આગળ અને મોર-ઢેલ, ચકવો-ચકવી, મેના-પોપટ અને રસ્તામાંથી સાથે થઈ ગયેલાં બીજા કેટલાંક પંખી એની પાછળ. આ બધાં ઊડતાં ઊડતાં તાપ્તીનદીની પાર શિવજીના જૂના મંદિરે પહોંચ્યાં.

નીલકંઠે પાંખોનો ફફડાટ અને જાતભાતના કલબલાટ સાંભળીને આંખો ખોલી :
‘મિત્રો, ક્યા દેશથી આવ્યાં છો અને કેમ આવ્યાં છો ?’
‘મહારાજ !’ ચકવાએ વિનમ્રભાવે કહ્યું, ‘અમે દૂરથી ઠેકાણું પૂછતાં પૂછતાં તમારી પાસે આવ્યાં છીએ. એક સવાલ અમને ઠેરઠેર રખડાવી રહ્યો છે. અમે જેમને પણ એ પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ એ મોઢું ફેરવી લે છે. બધેથી નિરાશ થઈને અમે તમને પૂછવા આવ્યાં છીએ.’
‘પૂછો, મિત્રો !’
‘મહારાજ, અમે તમને એ પૂછવા આવ્યાં છીએ કે આખરે આદમીને અક્કલ ક્યારે આવશે ?’
નીલકંઠે અચરજથી ચકલા અને એના સાથીદારો સામે જોયું અને પછી કહ્યું, ‘ભોળાં પંખીઓ, શું તમારી મતિ મારી ગઈ છે કે આવો સવાલ પૂછો છો ? જરા મારી સામે તો જુઓ…. મારી આખી ડોક નીલરંગી થઈ ગઈ છે તે નથી દેખાતું ? સમુદ્રોમાં જે વિષ ઘોળાયેલું હતું એને કેટલી મુશ્કેલીથી મેં પીધું. એ વિષ પીવાને કારણે હું નીલરંગી થઈ ગયો, પણ માણસે ફરીથી સમુદ્રોમાં વિષ ઘોળી દીધું. સમુદ્રોમાં, જંગલોમાં, વનોમાં, પર્વતોમાં…. દરેક જગ્યાએ એણે વિષ ફેલાવ્યું છે. મિત્રો, માણસ મૂર્ખ છે.’
‘મહારાજ !’ ચકવો બોલ્યો, ‘એ ચિંતા અમને જંપવા નથી દેતી કે એ નાદાનને કદી સમજ આવશે કે નહીં ?’
‘પંખીઓ !’ નીલકંઠે એમને સમજાવતાં કહ્યું, ‘દરેક પશુ-પંખી પાસે પોતપોતાના ભાગની અક્કલ છે, પણ માણસ એવું અનોખું જનાવર છે કે એને બુદ્ધિ તો એવી મળી છે કે આસમાનમાં થીંગડું લગાવે છે પણ એને અક્કલ ના મળી.’
ચકલાએ આદમીની હાલત પર અફસોસ વ્યક્ત કર્યો અને કહ્યું, ‘મહારાજ, જો હું મારા ભાગની અક્ક્લ દઈ દઉં આદમીને તો પછી એનામાં કંઈ સમજણ આવશે કે નહીં ?’
નીલકંઠ ફિક્કું હસીને બોલ્યા : ‘ચકલા, શું તેં એ કાગડાની વાર્તા નથી સાંભળી જેણે આદમીને અક્ક્લ શીખવવાની કોશિશ કરી હતી ?’

અને નીલકંઠે એમને આ વાર્તા સંભળાવી : ‘આજથી ઘણાં વર્ષો પહેલાં આદમ કરીને એક માણસ હતો. સમજો કે આ ધરતી પરનો પહેલો પુરુષ. એને બે દીકરા હતા. એનો એક દીકરો સાવ મૂરખ હતો. એણે બીજાની હત્યા કરી નાખી. હત્યા કરતાં તો કરી નાખી, પણ પછી એ હત્યારાને એ સમજ ના પડી કે પેલાની લાશનું શું કરવું ? એ મૂરખે ભાઈની લાશને પીઠ પર લાદી અને નીકળી પડ્યો. આખી ધરતી ફરી વળ્યો પણ અક્ક્લ પર એવા પથરા પડ્યા હતા કે લાશને ક્યાં ઠેકાણે પાડવી તેની સમજ ના પડી. એની પીઠ દુખવા લાગી. એક કાગડાએ એને આવી હાલતમાં જોયો ને દયા ખાઈને કહ્યું, મૂરખના જામ, ભાઈની લાશને પીઠ પર લાદીને તું ક્યાં સુધી ફર્યા કરીશ ? પેલાએ દુ:ખી થઈને કહ્યું કે હું શું કરું અને કઈ રીતે આ બોજને ઉતારું ? કાગડાએ કહ્યું કે ખાડો ખોદ અને એમાં આ લાશને દાટી દે ! પેલાએ એવું જ કર્યું ! કાગડાએ જ્યારે આ વાત એના પિતાને સંભળાવી ત્યારે એણે કપાળ કૂટ્યું : ‘દીકરા, તેં આ શું કર્યું ? કાગડો બહુ મૂંઝાઈ ગયો કે એણે એવું તે શું પાપ કરી નાખ્યું ? અરે, પાપથી યે મોટું પાપ – કાગડાના પિતા બોલ્યા, ‘આપણે ઊજળી પાંખો સાથે પેદા થયા હતા, પણ હવે આ કારણે આપણી પાંખો કાળી પડી જશે.’
‘બાપા, આપણી પાંખો ક્યા કારણોસર કાળી પડી જશે ? મેં તો એ મૂરખને અક્ક્લની વાત સમજાવી હતી અને એ વાત તો એના ભલા માટે હતી.’
‘અરે મારા ભોળા દીકરા, મૂરખને અક્ક્લની વાત કહી બતાવવી એ વાંદરાના હાથમાં અસ્તરો પકડાવવા બરાબર છે. તને ખબર છે, હવે આ મૂરખ શું કરશે ? હવે એ કાયમ પાપ કરતો ફરશે અને તારી શીખવેલી તરકીબથી પાપને ઢાંક્યા કરશે. એની અસર આપણા પર પડશે. આપણી ઊજળી પાંખો કાળી પડી જશે.’

પંખીઓ આ કિસ્સો સાંભળીને વિચારમાં પડી ગયાં. મેના-પોપટની આંખો તો ફાટીની ફાટી જ રહી ગઈ. કેટલી બધી વાર મૂંગા રહ્યા પછી ચકલાએ પૂછ્યું : ‘તો પછી, મહારાજ, શું કરી શકાય ?’
નીલકંઠે કહ્યું : ‘દોસ્તો, પોતાની અક્ક્લ પોતાની સાથે. કોઈ બીજા કોઈને અક્ક્લ નથી શિખવાડી શકતું. જે મૂરખ છે, તે મૂરખ જ રહેવાના અને માણસ મૂરખ છે.’

આવો ચોખ્ખો ને ચટ્ટ જવાબ સાંભળીને એ બધાં પંખી ત્યાંથી ઉદાસઉદાસ પાછાં ફર્યાં. પોતાના જંગલમાં આવીને પોતપોતાની ડાળ પર બેસી ગયાં. બધાં પોતપોતાની જગ્યાએ ચૂપચાપ બેઠાં હતાં અને ઉદાસ મેના-પોપટને તો જાણે સાપ સૂંઘી ગયો હતો ! ન પોપટે ચાંચ ખોલી કે ન મેના કશું બોલી. ચકવીથી ન રહેવાયું. ચકવાને એણે કહ્યું : ‘મારા સ્વામી, મેના-પોપટને શું થઈ ગયું છે ? ક્યાં આખીઆખી રાત માણસજાતના કિસ્સા સંભળાવતાં હતાં, જાણે દુનિયામાં માણસજાત સિવાય કોઈ જીવ વસતો જ નથી અને એની જગ્યાએ હવે એવાં ચૂપ થઈ ગયાં છે, જાણે મોઢામાં જીભ જ નથી.’
ચકવો હસીને બોલ્યો : ‘પ્રિયે, હવે એમને અક્ક્લ આવી ગઈ છે. આખરે એ પિંજરાની બહાર નીકળી આવ્યાં છે.’
**********

[વાર્તા વિશે : સમુદ્રમંથન, વિષ, નીલકંઠથી લઈને આદમ અને હાબીલ તથા કાબીલ સુધીના વ્યાપને ઊંડળમાં લેતા લેખકને આ બધાં નિમિત્તે વાત કરવી છે આપણા યુગની… જ્યાં માણસે પોતે જ ધીરેધીરે વાતાવરણને એ હદે પ્રદૂષિત કરી દીધું છે, કુદરતી સંપત્તિઓ એ હદે ખલાસ કરી દીધી છે કે આવનારી પેઢી કઈ રીતે જીવશે એ પ્રશ્ન છે. દુનિયાના પ્રથમ ખૂન નિમિત્તે ભાઈ-ભાઈની હત્યાનું કથાઘટક, કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધ નિમિત્તે પણ એનું એ જ કથાઘટક પ્રયોજતા લેખક ભારતના ભાગલા અને વર્તમાન પાકિસ્તાનમાં વ્યાપ્ત અરાજતા અને હિંસા બેઉને વ્યંજનાસ્તરે તાકે છે. ઈંતિઝાર હુસૈનની ‘મોરનામા’ વાર્તામાં પણ પક્ષીઓ નિમિત્તે આજના કારમા સમયની વાત થઈ છે. મનુષ્યજાતિએ એને મળેલ અમૂલ્ય સૃષ્ટિનું સ્વાર્થવશ કેવું તો સત્યનાશ વાળ્યું છે, તેની તરફ અંગુલિનિર્દેશ કરતાં લેખકની આ વાર્તાઓ એમના પોતીકા વાર્તાજગતથી વિષયની દષ્ટિએ અલગ પડી જાય છે, પણ અનેક પ્રકારની પુરાકથાઓ પ્રયોજી, વાર્તામાં વાર્તા ગૂંથતા જવાની એમની શૈલી તો એની એ જ છે. – શરીફા વીજળીવાળા]

[લેખક વિશે : ઈંતિઝાર હુસૈન કદાચ મંટો અને ફૈઝ પછીના એવા પાકિસ્તાની સર્જક છે જે આખા ભારતીય ઉપખંડમાં લોકપ્રિય અને પ્રતિષ્ઠિત હોય. અખંડ હિન્દુસ્તાનમાં જન્મેલા આ લેખકે હિન્દુ-મુસ્લિમ સહજીવનને સાવ નજીકથી જોયું છે. અનુભવ્યું છે. દિવાળીના દીવા ચોરેલા એ તેઓ હજુ આજેય નથી ભૂલ્યા. ઘરને અડીને આવેલા મંદિરની વહેલી સવારની આરતીનો ઘંટારવ આજે આટલાં વર્ષો પછી પણ એમના કાનમાં એવો ને એવો ગુંજે છે. હુસૈન સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહે છે : ‘આપણી માન્યતાઓ ઈસ્લામમાંથી આવી છે પણ સંસ્કૃતિ ભારતમાંથી આવી છે. અને મને ધર્મમાં નહીં, સંસ્કૃતિમાં વધુ રસ છે.’ પોતે જેમાં ઊછર્યા છે તે સહિયારી હિન્દુ-મુસ્લિમ સંસ્કૃતિ માટે એમને ખૂબ આદર છે, લગાવ છે. એમની વાર્તાઓ કહે છે કે 1947માં હુસૈને ભલે ભારત છોડ્યું હોય પણ ખરેખર હજુ આજેય ભારત છૂટી શક્યું નથી. એટલે જ એમની વાર્તાઓ વિભાજન પહેલાંના સ્થળ-કાળમાં વિહરે છે. સપનું બની ગયેલાં ગામ-ઘર, ગામની ગલીઓ, ત્યાં વીતેલું બાળપણ વગેરે આલેખતા હુસૈન જાણે કે વાર્તા-નવલકથા દ્વારા જિવાયેલા જીવનને ફરીથી જીવે છે. પાછળ છૂટી ગયેલી વિરાટ પરંપરા એમને છોડતી નથી એટલે જ જાતકકથાઓ, ઋષિકથાઓ નવાં અર્થઘટનો સાથે આલેખાય છે. હુસૈન માણસ, મિલકત કે દેશની જમીનના વિભાજનની વાત નથી કરતા. તે સંસ્કૃતિ અને સહજીવનના વિભાજનની, હૈયાના સહિયારા ગીતના વિભાજનની વાત કરે છે. પોતાના કથાસાહિત્ય દ્વારા, વાતચીત દ્વારા હુસૈન સતત આ સહિયારી સંસ્કૃતિમાંથી પોતાની આસ્થા દઢાવતા રહ્યા છે. એમના સાહિત્યમાંથી આપણે ભાષા અને સંસ્કૃતિના વિભાજનનો અસ્વીકાર પામી શકીએ છીએ. ઈંતિઝાર હુસૈન જેવા સર્જકોનું સાહિત્ય આપણને દિલાસો આપે છે કે ભારત વિભાજન રાજનૈતિક વિભાજન હતું, સાંસ્કૃતિક નહીં, કારણ કે સંસ્કૃતિને કોઈ વિભાજિત કરી શકે જ નહીં. – શરીફા વીજળીવાળા]

[કુલ પાન : 308. કિંમત રૂ. 215. પ્રાપ્તિસ્થાન : ગુર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય. રતનપોળનાકા સામે, ગાંધી માર્ગ. અમદાવાદ-380001. ફોન : 91-79-26564279. ]

Print This Article Print This Article ·  Save this article As PDF

  « Previous આશ્ચર્ય ! – પ્રવીણ પટેલ ‘શશી’
જ્ઞાનેશ્વરીગીતાનાં જ્ઞાનલક્ષણો – અનુવાદ : ઉષા Next »   

17 પ્રતિભાવો : મેના-પોપટની વાર્તા – ઈંતિઝાર હુસૈન

  1. sangita says:

    Khub,khub,khub j saras storyline. Message is conveyed very nicely and pinpointedly.
    asha chhe k authour pasethi avi stories malati raheshe.

  2. kantibhai kallaiwalla says:

    The best creation. Facts are told in simple words.I appreciate.

  3. dhiraj thakkar says:

    Very negative story!!!!!
    There are so many good things in human. They contribute so many things for betterment of all.

    The author has to mention some positive point too.

  4. dhiraj thakkar says:

    your Opinion are invited

  5. વાહ … કેવી મજાની વાત…

    આવી જ કંઈ વાત એક અંગ્રેજી મુવીએ કરેલી .. એકાદ-બે વર્ષો પહેલાં “હેપી ફીટ” નામનું એનિમેશન મુવી આવેલું.. એમાં ધૃવીય પ્રદેશ પર માનવજાતના લીધે કેવી મુશ્કેલીઓ સર્જાઈ છે અને પેંગ્વિન પક્ષીઓનું જીવન કેવું થઈ ગયું છે તે બતાવ્યું છે… અને ત્યાર બાદ એમાંથી એક પેંગ્વિન ધૃવીય પ્રદેશમાંથી માણસને સમજાવવા માટે અમેરિકાના કોઈ શહેરમાં આવી ચડે છે… અને ત્યાંની દયનીય સ્થિતી બતાવી છે …

    સુંદર વાર્તા …

  6. Rajni Gohil says:

    We are supposed to develop positive attitude towards life. This story points all negative points, so it becomes easy for mankind to rethink , introspect and make progess with positive thinking and develop virtues.

  7. Chetan says:

    ખુબ જ સરસ !

  8. Chirag Thakkar says:

    Very nice metaphorical piece of are.
    Bravo to author.
    5 stars.

  9. shruti maru says:

    ખુબ સરસ રચના!

  10. pragnaju says:

    સરસ લેખ
    ગાંધીનગર જિલ્લાના લોકો માટે અત્યંત નજીક કહી શકાય તેવું ફરવાલાયક સ્થળ બની ગયું છે. જંગલની પરિભાષા ઉપરાંત પ્રાણી અને પક્ષીસૃષ્ટિનો પણ અભ્યાસ કરવાનો સહેલાણીઓને મોકો મળે છે. અહી વનસ્પતિ ઉદ્યાન પણ ખીલ્યું છે.

  11. nayan panchal says:

    સરસ વાર્તા. પરંતુ સાથે થોડો હકારાત્મક અભિગમ પણ હોત તો વાર્તા વધુ સમતોલ બની હોત.

    આભાર.

    નયન

નોંધ :

એક વર્ષ અગાઉ પ્રકાશિત થયેલા લેખો પર પ્રતિભાવ મૂકી શકાશે નહીં, જેની નોંધ લેવા વિનંતી.

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.