- Readgujarati.com - http://archive.readgujarati.in/sahitya -

ભુલાઈ ગયેલો ટહુકો – વસુધા ઈનામદાર

[પ્રસ્તુત વાર્તા ‘અનુજા’ વાર્તાસંગ્રહમાંથી લેવામાં આવી છે. રીડગુજરાતીને આ પુસ્તક ભેટ મોકલવા માટે લેખિકા વસુધાબહેનનો (અમેરિકા) ખૂબ ખૂબ આભાર. આપ તેમનો આ નંબર પર સંપર્ક કરી શકો છો : +1 731-372-2774 ]

રોહન અને માનસીને બેચાર મહિને એકાદ ટ્રીપ મારવાની આદત છે. તેઓ પોતાનાં બંને બાળકો કંચનબહેનને સોંપીને જતાં રહેતાં. બાળકો નાનાં હતાં ત્યારે કંચનબહેનને થતું, ‘હશે, ભલે ફરતાં. લગ્ન પછીના પાંચ વર્ષમાં બે બાળકો થયાં, માનસી બહુ હરીફરી નથી.’ પોતે બંને બાળકોને વિના તકલીફે સાચવી શકે છે. એમને પોતાને પણ દાદી બન્યાનો ઉમંગ હતો. બાળકોના જન્મ પછી એમનું જીવન પાછું હર્યુંભર્યું બન્યું, પણ સમય જતા તેઓ માત્ર બેબી સીટર બની રહ્યાં. દીકરાની વહુ માનસીને મદદ કરવાનો આનંદ ધીરે ધીરે ઓસરતો ગયો. બાળ ઉછેરની સમગ્ર જવાબદારી જાણેઅજાણે એમના શીરે આવી. સવારનાં બાળકોને સ્કૂલે મૂકવા જવાથી માંડીને તે એમના હોમવર્કની જવાબદારી પણ એમની જ !’

એ દિવસે સાંજના માનસીને એના બેડરૂમમાં સૂટકેસ ભરતા જોઈ ત્યારે એમને બહુ આશ્ચર્ય ન થયું. બાજુમાં જ ઊભેલી પૌત્રી સરીનાએ કહ્યું, ‘મૉમ અને ડેડ યુરોપની ટૂરમાં જઈ રહ્યાં છે. હું મારી જોઈતી વસ્તુઓનું લીસ્ટ બનાવવાની છું. બા, તમારે કંઈ જોઈએ છે ?’ કંચનબહેને માનસીની સામે જોયું. પોતે બૅગ ભરવામાં વ્યસ્ત છે એવા હાવભાવથી એણે જાણે કંચનબહેનની ઉપેક્ષા જ કરી ! એમને પૂછવું હતું કે ક્યારે જાવ છો ? ક્યાં ક્યાં જાવ છો ? કેટલા દિવસે પાછાં આવશો ? – પણ માનસીની સામે જોયા પછી એ પ્રશ્નો પૂછવાની એમને ઈચ્છા જ ન થઈ. સરીનાએ જ સામે ચાલી કહ્યું, ‘બા, અમે તો તમારી સાથે જ રહીશું. એ લોકો લોંગ વીકઍન્ડમાં જવાના છે..’ એ વિચારતાં રહ્યાં. બે દિવસ પછી જવાના છે, મને કોઈ કંઈ કહેતું નથી. આપણને શાના પૂછે ? એમને ગુસ્સો આવ્યો, હવે હદ થઈ !!

તેઓ રસોડામાં આવ્યાં. ડાઈનિંગ ટેબલ પર પડેલાં વાસણો સીંકમાં મૂક્યાં. હાથ રસોડાનાં કામમાં પરોવાયાં પણ મન ભૂતકાળમાં સરી પડ્યું. ભારતથી આવ્યા પછી પોતે ભણ્યાં, પતિના ખભેખભા મિલાવીને નોકરી કરી. લોકોને ત્યાં રસોઈ કરવાથી માંડીને કપડાં સીવવાનું કામ કર્યું. પૈસા ભેગા થતા જ ધંધામાં રોકાણ કર્યું. આજે પોતાના નામે મકાન છે, બૅન્કમાં સારું એવું બેલેન્સ છે, મોટો દીકરો કેનેડા છે. અવાર-નવાર તેના પરિવાર સાથે આવે છે. દીકરી પણ એનાં બાળકોને લઈને આવતી હોય છે. મારા સંતાનો વિસામો લેવા આવે છે. ક્યારેક મોટો દીકરો એમની નજીક બેસીને હકથી કહે છે : ‘મૉમ ધીસ ઈઝ અવર વૅકેશન હોમ’. તેઓ વિચારતાં કોઈને એમ થાય છે કે માને પણ વિસામાની જરૂર છે ! અહીં આવીને પોતાનાં બાળકો મને સોંપીને શૉપિંગ કરવામાં કે પોતાના મિત્રોને મળવામાં વ્યસ્ત થઈ જાય છે. તે દિવસે માનસી વાત વાતમાં કહેતી ગઈ, ‘બા, તમે મને હું ક્યાં જાવું છું એવું પૂછો છો ને ત્યારે મને જૂના જમાનાના મધર ઈન લૉ યાદ આવી જાય છે !’ ત્યારથી કંચનબહેને એને પૂછવાનું બંધ કર્યું હતું.

સાંજ પડે બંને નોકરીએથી આવે ત્યારે રોહન પૂછશે : ‘મૉમ, શું જમાવાનું બનાવ્યું છે ?’ માનસી પેટ ભરીને રસોઈનાં વખાણ કરશે. પોતાને સવારે વહેલા મિટિંગમાં જવાનું છે કહી ગુડનાઈટ કરી દેશે, વીકઍન્ડમાં બહાર જમવા જાય ત્યારે મને ન લઈ જાય તો કાંઈ નહીં, બાળકોને પણ નથી લઈ જતાં. પોતે એકવાર કહ્યું ત્યારે કહે, ‘બા, તમે એમને બહુ બગાડ્યા છે. બહાર જમવા લઈ જઈએ તો ત્યાં ખૂબ ધમાલ કરે છે. અમે પીઝા ઘેર લઈને આવીશું.’ એમ કહી દે છે. એ લોકો કેમ એમ વિચારતા નહીં હોય કે બા પણ પીઝાહટમાં પીઝા ખાઈ શકે છે. કંચનબહેનને ક્યારેક થતું કે રોહન અને માનસીને કહું હું આ દેશમાં છેલ્લાં વીસ વર્ષથી રહું છું. તમારી જેમ હવે આ મારો દેશ છે. તમારા રૂટ આ દેશમાં મજબૂત કરવામાં મારો ફાળો કાંઈ નાનો-સૂનો નથી. એમનું મન ઉદાસ થયું. ગ્લાનીભર્યા મનમાં ગુસ્સાએ સ્થાન લીધું. ધીરે ધીરે સ્વસ્થ થયાં ને તે વિચારવા લાગ્યાં, ‘હું માનસીની મા ન બની શકું તે સમજાય એવી વાત છે. શરૂઆતમાં હું વિચારતી કે એક દીકરી ગઈ તો બે ઘરમાં આવી. હું એમને માની ખોટ નહીં સાલવા દઉં… પણ જીવનમાં માનીએ છીએ એટલું કરવું સહેલું અને સરળ નથી હોતું. મેં સમજણપૂર્વક એની મમ્મી નહીં પણ સારી સાસુ બનવાનો પ્રયત્ન કર્યો. એ નોકરી કરે છે એમ વિચારી એના તરફથી કામની અપેક્ષા ન રાખી. બંને જણાં ફરવા જતાં ત્યારે રોહનને ગમે છે એના આનંદ ખાતર કશું કહ્યું નહીં.’ એમનો દાદી બનવાનો ઉત્સાહ ઉમંગ હવે ક્ષીણ થતો જતો હતો. એમને લાગતું કે આ લોકો મારી વધુ ને વધુ ઉપેક્ષા કરતા જાય છે. આ ઘરની અને એમનાં બાળકોની જવાબદારી મારી છે એમ વણબોલ્યે સ્વીકૃત થયું છે.

કંચનબહેને બાળકોને મોટાં કર્યાં. હિંમતપૂર્વક જીવ્યાં. પોતાનું બીઝનેસ સંભાળીનેય બાળકોને ભરપૂર પ્રેમ આપ્યો. પોતાનાથી શક્ય એટલા પૂર્વ અને પશ્ચિમના સંસ્કારો આપ્યા. પૌત્ર અને પૌત્રીનું ઘડતર કરવામાં એમનો મોટો ફાળો છે. આ ઘરની હરેક ચીજ પર એમનો હક્ક છે. દરેક ચીજ સાથે લાગણીના તંતુથી તે જોડાયેલા છે. પોતે કર્તવ્યદક્ષમાં અને સફળ બિઝનેસ લેડી હતી એનો અહેસાસ એમને હજીય છે. પોતાની જીવન પ્રત્યેની સમજણ વિશે એમને ગર્વ હતો. એ માનતા હતાં કે એમની છાયામાં બાળકો સુખી અને સુરક્ષિત હતા, પણ હવે સમગ્ર પરિસ્થિતિ પલટાવા લાગી હતી.

કાલે રોહન અને માનસી જવાના, આખા દિવસના વિચારોના અંતે એમણે નિર્ણય લીધો. થોડાંક કપડાં, ક્રેડીટ કાર્ડ, ચૅક બુક અને થોડીક કેશ લઈને તેઓ બહાર નીકળ્યાં. જવું ક્યાં ? કોને ત્યાં ? ઘરનું બારણું પાછું ખોલ્યું. ટૅક્સી માટે ફોન કર્યો. થોડીવારમાં જ ટૅક્સી આવી. તે બોલ્યાં, ‘ઍરપોર્ટ…’ સાંજ પડવા આવી હતી. માનસીએ રોહનને કહ્યું : ‘હજી બા નથી આવ્યાં.’
‘અરે આવશે. કોઈકની રાઈડ મળી હશે તો મંદિર ગયાં હશે, નહીં તો કોઈકની ખબર કાઢવા હોસ્પિટલ ગયાં હશે.’
‘ગયાં હોય તો પણ આટલા મોડા સુધી રોકાય નહીં. માનસી રસોડામાં જઈને જુવે છે. રોજની જેમ આજે ટેબલ પર ડીનર મુકાયેલું નહોતું !’ રાતના દસ વાગ્યા બાળકો પણ દાદીને શું થયું ? ક્યાં હશે વિચારતા સૂઈ ગયાં. રાત ઘડિયાળના કાંટે દોડી રહી હતી. રોહન ફોનની બાજુમાં જ બેસી રહ્યો. માનસી એની સામે જોઈ રહી. ક્યાંય સુધી વાતાવરણમાં ચૂપકીદી છવાઈ રહી ને માનસી ઊંચા સાદે બોલી : ‘તમારી માના લક્ષણ કાંઈ સારા નથી. તમારી ઑફિસનો જૂનો મૅનેજર અવારનવાર ફોન કરતો હોય છે.’
‘ચૂપ રહે, એની કાંઈ ઉંમર છે ? સાંઈઠની ઉપર થયા મારી બાને….’
‘વાહ ભાઈ વાહ, આટલાં વર્ષે માંડ પચાસનાં લાગે છે. એમનું શરીર કેવું એકવડું છે. મોઢામાંના બત્રીસે દાંત સલામત છે. એટલું જ નહીં મારી કરતાંય એમના વાળ તો જુઓ ! પાછળથી કોઈ જુએ તો ભૂલથાપ ખાઈ જાય ! આ બધા પર મુગટ ચઢાવવાનો બાકી હોય તેમ યુવાન સ્ત્રીને શરમાવે એવી એમની ગરવી ચાલ ! અને ચહેરા પર કરચલીનું નામોનિશાન નથી. અમે સાથે જઈએ તો મારાં મોટાં બહેન લાગે. તે દિવસે સરીનાની સ્કૂલમાંથી કોઈએ પૂછ્યું હતું : ‘આ તારી મમ્મી છે ?’… આ તો અમેરિકા છે સમજ્યાં !!’
‘તું હવે મારી મા વિશેની અતિશયોક્તિભરી વાતો બંધ કરીશ ?’
‘કેમ સાચી વાત કડવી લાગી ? આ જુઓ મારા વાળ ઊતરે છે….’
‘તું તો છાશવારે ડાયટ કરે છે. જાત જાતના કલરથી વાળ રંગે છે અને મેકઅપ…. ચાલ જવા દે એ વાત. કેનેડા ભાઈને ફોન કરીને પૂછું ?’
‘ગાંડા છો ? ઉપરથી આપણને લેકચર આપશે…. તમે હવે તમારી માને શોધી કાઢો, નહીં તો આપણી આ યુરોપની ટ્રીપ તો ગઈ ને રીફંડ પણ મળશે નહીં.’
‘એમ કર તારી મોટીબહેનને બોલાવ….!’
‘શું વાત કરો છો ? એને ટાઈમ છે ? આપણે સાજાંમાંદાં હોઈએ અને એ આવે એ વાત જુદી. આ તો આપણે લહેર કરવાની ને એ આપણાં છોકરાં સાચવે ?’
‘એવું જ તો મારી મા સાથે છેલ્લાં દસ વર્ષથી થઈ રહ્યું છે.’
માનસીએ જાણે રોહનની વાત સાંભળી જ ન હોય તેમ ‘તમારી માએ ખોટા લાડ લડાવ્યાં છે. મોટો આખો દિવસ કમ્પ્યુટર અને ટી.વી. અને આવડી અમથી સરીના ટેલિફોન અને ફ્રેન્ડ્સ. કોણ સાચવે આપણાં છોકરાંને અમેરિકન છોકરાંની જેમ…..’ એને અધવચ્ચેથી અટકાવીને, ‘માનું મને સમજાતું નથી કે તું વારંવાર મારી માને કેમ બ્લેમ કરે છે. એ તોફાની બારકસોની મા તો તું છે. તું થોડોક સમય કાઢને ! નોકરી છોડીને બાળકોને સાચવ !’

‘હવે તમારું ભાષણ બંધ કરી, તમારા માની તપાસ કરો. ખરે ટાઈમે એમને શું સૂઝયું, તે આમ કહ્યાં વગર જ ! મેં એમની બધી જ બહેનપણીને ફોન કર્યો, ન્યૂયોર્ક તમારી બહેનને પણ કર્યો. એ તો સામેથી મને જ ચોંટ્યાં, તમે મમ્મીનું ધ્યાન નથી રાખતા. એમને બેબીસીટર બનાવી દીધાં છે, પહેલાં તો એ કેટલા એક્ટિવ હતાં !’ રોહન માનસીની સામે જોઈ રહ્યો, ‘મેં તો એમને સંભળાવી દીધું બહુ લાગણી ઊભરાય છે તો લઈ જાવ થોડો વખત, તો બસ કહેવા માંડ્યા, તમારે એને રાખવી નથી, એના ઘરમાં મફત રહો છો, બહાર ભાડું ભરીને રહો ત્યારે ખબર પડશે. મને તો એમ લાગે છે કે તમારાં બા ત્યાં જ છે.’
રોહન બોલ્યો : ‘ના, બા ત્યાં ના હોય.’
‘તો અનુ આમ સંભાષણને બદલે ચિંતા ન કરે !’
‘બા ત્યાં હોય તો અનુ તો આપણને કહે જ ને !’
‘તો બા આમ ખરી વખતે ક્યાં ગયાં ? તમારી ફેમિલીમાં તો માનું…. પ્લીઝ, તારી ફેમિલી વિશે મને બોલાવીશ નહીં. ચાર દિવસ માટેય હેલ્પફુલ થયા છે ?’
રાત આમ જ પસાર થઈ.

બીજે દિવસે બપોર થતામાં બાનો ફોન આવ્યો, ‘હલ્લો.’
‘હાં બોલો બા, તમે ઠીક છો ને ?’
‘રોહન, હું મજામાં છું. બે દિવસમાં આવી જઈશ. મારી ચિંતા ના કરશો.’
માનસી દોડીને આવી : ‘ક્યાંથી બોલો છો ? બા, તમે ક્યાં છો ?’ ફોન કટ થઈ ગયો. રોહન અને માનસીને ટ્રીપ કેન્સલ કરવી પડી. બા ગયાં ત્યારની માનસી ઘરે જ છે. મનમાં બા પ્રત્યેનો રોષ લાવાની જેમ ઊકળતો હતો. એ કારણ વગર જ બાળકો પર ગુસ્સો કરતી. આજે રજાનો છેલ્લો દિવસ. આજેય બા ના આવે તો કાલે કામે નહીં જવાય ! રોહને એને આશ્વાસન આપ્યું, ‘બાએ મને કહ્યું છે તો તે આવશે જ ઓ.કે.’

જ્યારે કંચનબહેન પોતાના ઘર આગળ આવીને ઊભાં રહ્યાં ત્યારે ખાસ્સું અંધારું થવા આવ્યું હતું. બારણાંનો ડોર બૅલ વાગ્યો. માનસી અને રોહન બંને એકી સાથે બારણાં આગળ આવ્યાં. બા બારણે ઊભાં હતાં. ટૅક્સીવાળો ટર્ન લઈ રહ્યો હતો. એમના હાથમાં નવી સૂટકેસ અને ખભે પર્સ હતી. ઘરમાં પ્રવેશતાં જ તે બોલ્યાં : ‘માનસી, જરા પાણી આપ અને ઓછી ખાંડવાળી ચા બનાવ… ને જો હું જમવાની નથી. હાં, છોકરાંને કહી દેજે મને ડીસ્ટર્બ ન કરે !’ માનસીએ એમની વાત તરફ દુર્લક્ષ કર્યું ને તે બોલી ઊઠી :
‘પણ તમે આમ અચાનક કોઈનેય કહ્યા વગર કોની સાથે ગયાં હતાં ?’
‘કહ્યું ને હમણાં કોઈ વાત નહીં, ચા લઈ આવીશ ?’
રોહને કહ્યું : ‘જા, ચા બનાવ, મારી પણ બનાવજે !’
બા એમની નવી પૈંડાવાળી બૅગ એમના રૂમમાં લઈ ગયાં. માનસી જોતી જ રહી. એણે રોહનની સામે જોયું. ત્યાં તો ફોન રણક્યો. રોહને જ ઉપાડ્યો, ‘હલ્લો, હાં કોણ ? વાત કરવી છે ?… ના… ના.. છે ને બે દિવસ બહારગામ ગયાં હતાં. હાં… હાં… તમારો ફોન હતો એવું એમને કહીશ.’
ત્યાં તો બાએ અંદરના રૂમમાંથી ફોન ઉપાડ્યો. માનસી ચાનો કપ લાવી. બા આનંદપૂર્વક વાતો કરતાં હતાં. એમના રૂમમાંથી બહાર નીકળતાં માનસીના કાને શબ્દો પડ્યાં : ‘હા… હા, હવે કંચન બનીને જ જીવવાની છું.’ સૂતાં પહેલા એમણે રોહન અને માનસીને કહ્યું, ‘સવારે છોકરાંને મૂકવા નહીં જવાય, હવેથી ત્રણ દિવસ તમે જજો બાકીના બે દિવસ હું જઈશ.’

સવારના બ્રેકફાસ્ટના સમયે એમણે કહ્યું, ‘માનસી, બાળકો તમારાં છે, મારાં પણ છે. તમે મા છો, બાળકો પર ધ્યાન આપો. એમને શિસ્તની ટ્રેનિંગ તમે આપશો તો એમના ઘડતરમાં મહત્વનો ફાળો ભજવાયેલો ગણાશે. તોફાની બાળકોને આનંદમાં રાખીને પ્રવૃત્તિ કરાવો તો ધમાલ ઓછી કરશે. ને સાંભળો હવે પછી ઘરમાં થતી નાની મોટી પ્રવૃત્તિ વિશે આપણે એકબીજાને કહેવાનું રાખીએ. તમે ક્યારેક વગર બોલ્યે મારી ઉપેક્ષા કરતા હો એમ મને લાગે છે. મને એમાં મારું અપમાન થતું હોય એવું લાગે છે. હવે પછી એ બાબતે ધ્યાન રાખશો.’ માનસી ચૂપ ! એને ગુસ્સો કરવાની તીવ્ર ઈચ્છા થઈ આવી. રોહને એની સામે જોયું ને પોતાની કારની ચાવી લઈને એ ઑફિસ જવા નીકળ્યો ! માનસી ન બોલવામાં નવ ગુણ સમજીને કામ પર મોડું અવાશે એવો ફોન કરીને બાળકોને સ્કૂલે મૂકી આવી.

બપોરના કંચનબહેને પોતાની ફ્રેન્ડને સવારની વાતચીત વિશે કહ્યું. પોતાની થતી ઉપેક્ષાની વાત કરી. એણે કહ્યું, ‘નાની મોટી બાબત તે પછી બાળ ઉછેરની હોય કે ઘરમાં ફર્નિચર ગોઠવવાની હોય, કોઈ પણ બાબતમાં મારી વાતને મહત્વ નથી અપાતું.’ બે-ચાર દિવસ ઘરમાં ધુમ્મસ જેવું વાતાવરણ રહ્યું. પોતે ક્યાં ગયાં હતાં એ કહેવું જ નથી. હું ક્યાં ગઈ, કોની સાથે ગઈ હતી એ એમને જાણવું છે, પણ એ લોકો ક્યાં જવાના છે, ક્યારે જવાના છે કોઈ દિવસ મને કહેતા નથી. મને ક્યારેય સાથે આવવાનું કહેતાં નથી. તો મારે શા માટે એમને કહેવું ?

કંચનબહેન હવે સવારના નિયમિત ફરવા જાય છે. ત્યાંથી ક્યારેક પુસ્તકાલયમાં જાય છે. સિનિયર સિટીઝનની કલબમાં જાય છે. બેકયાર્ડમાં હીંચકે બેસી નિરાંતે મન ગમતાં પુસ્તકો વાંચે છે. બાળકોના હોમવર્કમાં માથું મારવાના બદલે બાગમાં કામ કરે છે. મન થાય ત્યારે બાળકો માટે ભાવતી વસ્તુઓ બનાવે છે. રોહન અને માનસીને એમણે કહી રાખ્યું છે. કામ પરથી વહેલામોડાં આવવાના હો તે દિવસે મને અનુકૂળ હોય તો રસોઈ બનાવી રાખીશ. હવે માનસી રસોઈ કરે છે. એક દિવસ ઘરે કમ્યુટરની ડિલીવરી થઈ. માનસી બોલી :
‘ઘરમાં કમ્પ્યુટર શું ઓછા હતા ?’
કંચનબહેને કહ્યું : ‘આ મારું છે.’
‘હવે આ ઉંમરે શીખવાના ?’
‘શીખનારને ઉંમર નહીં, ઈચ્છા અને મન હોય છે. પહેલી તારીખથી કલાસમાં જવાની છું. કહે છે એના પર ગેમ રમીયે તોય સમય ક્યાં જતો રહે છે તેની ખબર પડતી નથી.’ ત્યાં તો એમની પર્સમાંથી ટેલિફોનની ઘંટડી સંભળાઈ.
‘બા, આ શું ?’
‘સેલ્યુલર ફોન !’
‘મને ખબર છે પણ તમારે…….!’
‘અરે હાં, સિનિયર સિટીઝનની કલબમાંથી અવારનવાર ટ્રીપમાં જવાનું હોય છે. મારે તમારો સંપર્ક સાધવો હોય તો….!’

એમણે ફોન ઉપાડ્યો, ‘હાં, હું કંચન બોલું છું, બોલો….!’
‘…..’
‘આવતીકાલથી ? કેટલા વાગે ? વાહ ખૂબ સરસ… !’
માનસી ઉદ્વિગ્ન મને એમની ફોન પરની વાતચીત સાંભળતી રહી. એમનો ફોન પૂરો થતા જ તે બોલી : ‘શું હવે બહાર જવાના ? ગાડી નવી લાવશો ?’
‘ના, મારી ગાડી તું છોકરાંને લેવા-મૂકવામાં વાપરે છે ને તે હું કાલથી લઈ જઈશ.’ માનસી એમની વાત પૂરી થાય તે પહેલા રસોડા તરફ નીકળી ચૂકી હતી. જીમમાં જવાનાં કપડાં પહેરીને કંચનબહેને મૃદુ ટહુકો કર્યો, ‘માનસી, છોકરાંને લેવા જાય ત્યારે મને જીમમાં મૂકતી જજે.’

[કુલ પાન : 118. કિંમત રૂ. 65. પ્રાપ્તિ સ્થાન : આર.આર. શેઠની કંપની. ‘દ્વારકેશ’ રૉયલ એપાર્ટમેન્ટ પાસે, ખાનપુર. અમદાવાદ – 380 001. ફોન : +91-79-25506573. sales@rrsheth.com ]