અસ્મિતાપર્વનું આચમન (ભાગ-1) – મૃગેશ શાહ

[ વિશેષ નોંધ : ‘અસ્મિતાપર્વ’ એ સાહિત્યક્ષેત્રનું વિશિષ્ટ પર્વ છે. પ્રત્યેક વર્ષ આપણે તેનો અહેવાલ અહીં રીડગુજરાતી પર માણીએ છીએ. વાચકોને આ પર્વ રૂબરૂ માણ્યાનો લાભ મળે તે માટે તેને શક્ય એટલું વિસ્તારથી આપવાની કોશિશ કરવામાં આવે છે. ચાલુ વર્ષે યોજાયેલા આ પર્વનો આ વિશેષ અહેવાલ અહીં ત્રણ ભાગમાં (કુલ પાન : 48) આપવામાં આવ્યો છે. વાચકોને સુવિધા રહે તે માટે આજે ત્રણેય ભાગો એકી સાથે પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા છે તેમજ જેમને પ્રિન્ટ લઈને વાંચવાની આદત હોય તેમને માટે ત્રીજા ભાગને અંતે PDF File પણ આપવામાં આવી છે. હંમેશની જેમ સમગ્ર પર્વના ફોટોગ્રાફ્સ આપ ત્રીજા ભાગના અંતે માણી શકો છો. આ પ્રકારના વિસ્તૃત લેખોનું પ્રકાશન કરવામાં ઘણો સમય જતો હોય છે તેમજ તેનું વાંચન-મનન પણ ઘણો સમય માંગી લે છે. આગામી લેખોના સંપાદન અને આપના વાંચનમાં સુવિધા રહે તે હેતુથી રીડગુજરાતી પર તા. 5 અને તા. 6 મે, 2009 એટલે કે મંગળ અને બુધવારે રજા રહેશે. તા. 7મીને ગુરુવારે આપણે બે નવા લેખો સાથે ફરી મળીશું. ત્યાં સૌથી સૌને પ્રણામ. – તંત્રી, રીડગુજરાતી. ]

dsc03383

અસ્મિતાપર્વ એટલે ગુજરાતી સાહિત્યનો જાણે ‘મહાકુંભ’. તેમાંય આ તો બારમું વર્ષ એટલે આપણે તેને ‘પૂર્ણકુંભ’ કહી શકીએ. આપણે ત્યાં બાર વર્ષ ચાલે એને તપ કહેવાય. એ અર્થમાં નૃત્ય, ગીત, સંગીત કે સાહિત્યની સાધનામાં રત રહેતા તપસ્વીઓને રૂબરૂ સાંભળવાનો-માણવાનો અવસર એટલે અસ્મિતાપર્વ. પૂ. મોરારિબાપુની પ્રેરણાથી પ્રતિવર્ષ મહુવામાં હનુમાનજયંતીના દિવસો દરમ્યાન યોજાતા આ પર્વની પ્રતિક્ષા સાહિત્યકારો અને સાહિત્યરસિકોને વર્ષભર રહેતી હોય છે. ત્રણ દિવસના આ સાહિત્યિકપર્વમાં ‘સાહિત્યસંગોષ્ઠિ’, ‘કાવ્યાયન’ વગેરે નામની ત્રણ-ત્રણ કલાકની જુદી જુદી બેઠકો આયોજીત કરવામાં આવે છે. રાત્રીનો કાર્યક્રમ મુખ્યત્વે નૃત્ય-સ્વર-સંગીતને અનુલક્ષીને તલગાજરડા ખાતે યોજવામાં આવે છે. પર્વનો અંતિમ દિવસ એટલે હનુમાન જયંતી. આ દિવસે નૃત્ય-સંગીત-ચિત્રકામમાં જીવન સમર્પિત કરનાર ભારતના રત્નો સમાન ઉત્તમ કલાકારોને ‘હનુમંત એવોર્ડ’ અર્પણ કરવામાં આવે છે અને છેલ્લે સમગ્ર પર્વ તેમજ હનુમાન જયંતીને અનુલક્ષીને પૂ. મોરારિબાપુનું પ્રાસંગિક વક્તવ્ય હોય છે. આમ, કુલ ચાર દિવસ સુધી ચાલતા આ સાહિત્યસત્રને માણવા દેશ-વિદેશથી અનેક ભાવકો ઊમટી પડે છે.

પ્રતિવર્ષની જેમ, ચાલુ વર્ષે પણ આ પર્વ તા. 6 એપ્રિલથી 9 એપ્રિલ દરમિયાન મહુવા ખાતે આવેલા કૈલાસ ગુરુકુળના નયનરમ્ય વાતાવરણમાં યોજાયું, જેમાં સહભાગી થઈને જે કંઈ જાણવા-શીખવા મળ્યું તેની ટૂંકી નોંધ અહીં આ અહેવાલમાં આપની સમક્ષ પ્રસ્તુત કરવાનો પ્રયાસ કરું છું. પર્વની શરૂઆત વૈદિક મંત્રોચ્ચાર સાથે દીપ-પ્રાગટ્યથી થઈ હતી અને ત્યારબાદ સમગ્ર પર્વનું સફળતા અને કુશળતાપૂર્વક આયોજન કરનારા શ્રી હરિશ્ચંદ્રભાઈ જોશી તેમજ વિનોદભાઈ જોશી પૈકી આદરણીય શ્રી હરિશ્ચંદ્રભાઈએ પર્વની રૂપરેખા અને તમામ સંગોષ્ઠિઓ વિશે ટૂંકી માહિતી આપી હતી. ત્યારબાદ પ્રથમ દિવસની પહેલી સાહિત્યસંગોષ્ઠિનો સવારે બરાબર નવ કલાકે આરંભ થયો હતો. .

[પ્રથમ દિવસ : સાહિત્યસંગોષ્ઠિ-1]

dsc_6006આ સંગોષ્ઠિનું સંચાલન શ્રી અજિત ઠાકોરે કર્યું હતું અને તેનો વિષય હતો : ‘વાર્તાના વૈતાલિકો’, જેમાં શ્રી વીનેશ અંતાણીએ જયંતખત્રી વિશે, શ્રી મહેન્દ્રસિંહ પરમારે સઆદત હસન મન્ટો વિશે અને શ્રી સુમન શાહે ચેખોવ વિશે વાત કરી હતી. સંચાલક શ્રી અજિત ઠાકોરે આ ત્રણેય ઈતિહાસ પ્રસિદ્ધ વાર્તાકારોને ત્રણ જ્યોર્તિલિંગ તરીકે ઓળખાવ્યા હતા અને એમ જણાવ્યું હતું કે આ ત્રણેય જ્યોર્તિલિંગની સ્થાપના આજે અહીં આ ત્રણ ઉત્તમ વક્તાઓ કરશે. ત્યાર પછી પ્રથમ વક્તા શ્રી વીનેશ અંતાણીએ જયંતખત્રી વિશે વાતની શરૂઆત કરી હતી.

તેમણે પોતાના વક્તવ્યમાં જણાવ્યું હતું કે : ‘જયંત ખત્રી જેવા સમર્થ વાર્તાકારનો હું તો એક માત્ર ચાહક કે વાચક છું. આ ખત્રીનું જન્મશતાબ્દિવર્ષ ચાલી રહ્યું હોઈને આ ટાણે એમના વિશે વાત કરવાની થઈ તેથી આજની આ બેઠકનું મારે મન ખૂબ મોટું મૂલ્ય છે. શ્રી જયંત ખત્રીએ વાર્તા લખવાનો આરંભ કર્યો ત્યારે સાહિત્યમાં ધૂમકેતુ, દ્વેરિફ જેવા વાર્તાકારોનો પ્રવાહ ચાલતો હતો. પ્રગતિવાદી અને ગાંધીવાદી વિચારોના આંદોલનો પણ પ્રસરી ચૂક્યા હતા. સાહિત્યકાર શ્રી સુરેશ જોષીએ ફેલાવેલી આધુનિકતાની આબોહવા પણ ગુજરાતી સાહિત્યમાં ફેલાઈ ચૂકી હતી. આ બધાની વચ્ચે, ખત્રી સાહિત્યના પ્રવાહોની મધ્યમાં બધા સાથે કદમથી કદમ મિલાવીને ચાલ્યા છે. એમની ઘણી વાર્તાઓમાં તમને આધુનિક આવિષ્યકાર પણ દેખાશે.’

dsc_6027ખત્રીના જન્મસ્થળ વિશે વાત કરતાં શ્રી વીનેશભાઈએ જણાવ્યું હતું કે : ‘ખત્રી જે પ્રદેશમાં જન્મ્યા, ઉછર્યા અને એમની વિશિષ્ટ દ્રષ્ટિ કેળવાઈ એ પ્રદેશમાં મારો પણ જન્મ થયો છે એટલે એમના વિશે બોલવાનો મને વધારે આનંદ છે. એ ધરતી છે કચ્છની ધરતી. ખત્રીએ પોતાની ધરતી અને ત્યાંના લોકો માટે બહુ સરસ વાત કરી હતી કે : ‘I am terribaly attached to my place and people.’ કચ્છના લોકો માટે ‘કચ્છીમાડુ’ શબ્દનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. હું જ્યારે જ્યારે આ શબ્દ સાંભળું છું ત્યારે મને ખત્રીની ‘ધાડ’ વાર્તાના પાત્ર ‘ઘેલા’ની વાસ આવે છે. મને એમની ‘હીરાખૂંટ’ વાર્તાનો ‘બકાલી’ દેખાય છે. દરિયો ખેડવા ગયેલાની વાટ જોતી પેલી ખારવણની ગંધ મને આવે છે. ‘હું ગંગી અને અમે બધાં’ વાર્તાનો છગલો તેલી મને દેખાય છે. મને કચ્છની વાંઝણી ધરતી પર ફૂંકાતા બેફામ પવનોના સૂસવાટા સંભળાય છે અને મારી આંખોમાં રણની રેતીના ખૂણા પણ ખૂંચે છે. કેવા સુંદર પાત્રો અને કેવા સુંદર એ દ્રશ્યો ! કચ્છની જીવનદષ્ટિ એમની વાર્તાઓમાં દેખાય છે. રણપ્રદેશની વિષમતા સામે ટટ્ટાર ઊભા રહેવા મથતા કચ્છીમાડુઓ એમની વાર્તામાં દેખાય છે. ખત્રીને આ બધા અનુભવો લોહીમાં વણાયેલા હતા. એ બધાથી ઘડાઈને એમણે ગુજરાતી સાહિત્યને જુદા જ મિજાજ વાળી વાર્તાઓ આપી છે.’

વીનેશભાઈએ જણાવ્યું હતું કે, ‘એમણે રણ વિસ્તારમાં રહેતા માણસોને અંદરથી અને બહારથી ટળવળતા જોયા હતા. વરસાદ માટે તલપતા લોકોની મથામણો એમણે નિરખી હતી. એમણે જોયું હતું કે કાળમીંઢ કુદરતના પડકારો ઝીલીને આ કચ્છીમાડુઓની છાતી વધારે ને વધારે મજબૂત બનતી જાય છે. એમણે એક જગ્યાએ બહુ મોટી વાત કરી છે કે : “જ્યાં સુધી પ્રકાશ અને જીવન ટકશે, ત્યાં સુધી હું બધી જ બાબતોની આરપાર જોવાનું ચાલુ રાખીશ…” આ એમનો અસલી મિજાજ છે. તેઓ જે ધરતીની વાત માંડે છે એ ધરતીની છાતીમાંથી કોઈ દિવસ ધાવણ આવ્યું નથી. એ સૂકી ભાટ, રણ અને દરિયાની ખારી ધરતી, ધૂળ વંટોળિયા, તાપ-તડકો અને કાંટા-ઝાંખરાની વાતો જયંત ખત્રીએ એમની વાર્તાઓમાં કહી છે. એ પ્રકારની વિષમ પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે જીવતા એમની વાર્તાના પાત્રો, વાર્તાની શરૂઆતથી જ હારી જનારા નથી હોતા. એ બધાં સંઘર્ષ કરતાં થાકેલાં પણ નિરાશ ન થતા ફરીથી ઊભા થવા મથતા પાત્રો છે. આ પાત્રો પરાજિત થવાની પ્રક્રિયામાં જ જીવનનો આનંદ શોધી કાઢે છે. હતાશ કરી નાખે, ગૂંગળાવી નાખે, મૂંઝવી નાખે એવી બધી વાર્તાઓમાંથી આ પાત્રો ઘડાયા છે. આ પાત્રોના ભાવો કંઈ પશ્ચિમની વાર્તાઓમાંથી આયાત કરેલા નથી, એ એમના જીવનના જ અંશ છે. ખત્રીની વાર્તાઓમાં ધખતું રણ કે ખારો દરિયો કોઈ પ્રતિકો નહોતાં, પણ એ જીવનની વાસ્તવિકતા હતી. માત્ર કચ્છમાં જ નહિ, મુંબઈ આવ્યા ત્યારે ત્યાં પણ એમણે શ્રમિકોનું શોષણ થતું જોયું હતું. મુંબઈના વેશ્યાઘરોના જીવનમાં પણ ડોકિયું કર્યું હતું અને આ બધું જ એમની વાર્તાઓમાં સુપેરે પ્રગટે છે. એમની બીજી ખાસિયત એ હતી કે એમને પોતાની આસપાસ મિત્રો રાખવાનું ખૂબ ગમતું. એમના દવાખાને કોઈ મિત્ર આવે તો એ દવાખાનુ બંધ કરીને મિત્રો સાથે ચાલ્યા જતા. નવી વાર્તા લખાય ત્યારે એમના ભૂજના મિત્રોમાં ઉત્સવ જેવું વાતાવરણ બની જતું. એમણે જ્યારે ‘જળ’ વાર્તા લખી ત્યારે એમણે નક્કી કર્યું હતું કે આ વાર્તા મિત્રો સાથે હું મધ્ય દરિયે જઈને વાંચીશ. એક રાત્રે બધા મિત્રો ભેગા મળ્યાં અને હોડીમાં ગોઠવાયા. સાથે ચા-પાણી, ભજિયા અને સિગારેટના પેકેટ વગેરે લઈને બધા દરિયાની વચ્ચે ગયા. ત્યાં મધરાતે મધ્ય દરિયે ખત્રીએ એમની ‘જળ’ વાર્તા વાંચી. એ વાંચતા ક્યાં હતાં ? એ તો વાર્તા કહેતા હતા.’

વધુમાં તેમણે કહ્યું કે : ‘ખત્રીની વાર્તા લખવાની પદ્ધતિ પણ રસપ્રદ છે. વાર્તા બરાબર પાકી થઈ જાય મનમાં એટલે લખવા બેસે. વાંકા વળીને લખતા જાય અને જે લખાતા જાય એ પાનાં નીચે ફેંકતા જાય. ઘણીવાર તો એ રીતે પડેલા પાનાંઓ ગોઠવવાની જવાબદારી મિત્રો પર આવી પડતી ! એમને એની પરવા નહીં; એમને તો વાર્તા લખાય એટલી જ પરવા. આમાંથી એક વાત એ પણ સમજવા મળે છે કે એમની વાર્તા વાંચતા આપણને એમનો લય, પ્રચંડ ગતિનો જે અનુભવ થાય છ એ એમની આ લેખનપદ્ધતિને પરિણામે પણ હોઈ શકે. એમણે નવલિકા લખવાની કોઈ શાસ્ત્રીય રીતનો અભ્યાસ નહોતો કર્યો પણ તેમ છતાં સફળ વાર્તા લખવા માટે તેમણે એક શરત તો સ્વીકારી જ હતી કે વાર્તામાં મુખ્ય વસ્તુ તો વાર્તાની સમગ્રતા છે. એમણે એમ કહ્યું હતું કે લેખક જે કંઈ કહેવા માગતો હોય એમાં જો એ પોતે જ ગૂંચવાયેલો હોય તો વાર્તા નબળી પૂરવાર થાય છે. જયંત ખત્રીને એમના મિત્ર બકુલેશે વાર્તા લખતા કર્યા. એમણે એક જગ્યાએ કહ્યું છે કે : ‘એકવાર મોપાસાની વાર્તાઓનો સંગ્રહ બકુલેશે મને વાંચવા આપ્યો એ વાંચતા વાંચતા વાર્તાકાર તરીકેની વૃત્તિ મારામાં જાગૃત થઈ અને મેં એક વાર્તા લખી. વાર્તાનું શિલ્પ મને મોપાસા પાસેથી જડ્યું અને હું વાર્તા લખતો થયો.’ એમણે લખેલી પ્રથમ વાર્તા અંગેની વાત પણ રસપ્રદ છે. એ વખતે પ્રગતિશીલ વાર્તાકારો મુંબઈની માટુંગાની હોટલમાં ભેગા થતા. ખત્રી પણ એમાં જતાં. એમાં કોઈએ ટકોર કરી કે ખત્રી તો વાર્તા લખતા નથી તો કઈ હેસિયતથી અહીં આવે છે ? એ ટકોરને એમણે પડકાર માની લીધો અને બીજા દિવસે ‘વરસાદની વાદળી’ નામની વાર્તા લખી. એમ છતાં આપણે એ સમજવું જોઈએ કે કોઈની ટકોર કે વાર્તાઓ વાંચીને અભ્યાસ કરવાથી જયંત ખત્રી જેવા સમર્થ વાર્તાકાર બની શકાતું નથી. એમનામાં મૂળભૂત રીતે જ વાર્તાની બધી સામગ્રી ભરી પડેલી હતી.’

‘ક્યારેક નાનો બનાવ પણ ખત્રીના ચિત્ત પર બહુ મોટી અસર કરી જતો. આ સંદર્ભમાં એમની બે વાર્તાઓ વિશે થોડીક વાત કરીશ. એક વાર એ જ્યારે ભૂજથી માંડવીના ઊંચા-નીચાણવાળા રસ્તા પર બસમાં જતા હતા ત્યારે બસ ઊંચાણવાળી જગ્યા પર આવતા એમણે જોયું કે એક સ્ત્રી કંતાનથી બાંધેલી જગ્યામાં સ્નાન કરી રહી હતી અને એનું પાણી જે ઢોળાવ પરથી નીચેની તરફ વહેતું હતું એ પાણીના રેલાનો આકાર નાગ જેવો હતો. એમાંથી નાગના પ્રતિકને લઈને એમને ‘નાગ’ વાર્તા સૂઝી હતી. આ ઘટનાને આમ તો વાર્તા સાથે કશો સંબંધ નથી, પણ વાર્તા ક્યાંથી મળે છે એ જોવાની ખૂબી છે ! એમનો પ્રથમ સંગ્રહ ‘ફોરાં’ 1944માં પ્રગટ થયો અને છેલ્લો વાર્તાસંગ્રહ ‘ખરા બપોર’ એમના મૃત્યુ પછી 1968માં પ્રગટ થયો હતો. આટલા લાંબા સર્જનકાળ દરમિયાન ગ્રંથસ્થ થયેલી 41 જેટલી વાર્તાઓ એમણે આપણને આપી છે. કેટલીક અગ્રંથસ્થ સામાયિકોમાં પડી છે. આટલી ઓછી વાર્તાઓ લખી હોવા છતાં પણ શ્રી અનિરુદ્ધ બ્રહ્મભટ્ટ કહે છે તેમ આપણે કહી શકીએ કે આપણી નવલિકાઓમાંનું એક શિખર શ્રી જયંત ખત્રીની વાર્તાઓથી સિદ્ધ થયું છે.’

એમની બધી વાર્તાઓ વિશે વાત કરવું શક્ય નથી પણ કેટલીક વિલક્ષણ વાર્તાઓ પૈકીની એક ‘લોહીનું ટીપું’ વિશે થોડી વાત કરું. આ તેમની ખૂબ જાણીતી વાર્તા છે. અઠંગ ગુનેગાર બેચર, જેલમાંથી છૂટીને ગામ તરફ આવે છે, રસ્તામાં નદીમાં પૂર હોય છે, જઈ શકાતું નથી. ધર્મશાળામાં બધા સાથે એને રોકાવું પડે છે. ત્યાં એક સોળ વર્ષની કુંભારણ કન્યાને સાચવવાની જવાબદારી એના પર આવે છે. એ જુએ છે કે ચાંદની રાતમાં, માદક વાતાવરણમાં એ સામે પથ્થર પર અલ્લ્ડ સૂતી છે – સાડા પાંચ વર્ષની શારીરિક ભૂખને કારણે એ પેલી કન્યા પર બળાત્કાર કરવા તત્પર થાય છે. પણ એ જ વખતે એના મનમાં જાગેલા ‘ઈષ્ટ’ અને ‘અનિષ્ટ’ વચ્ચેના સંઘર્ષમાં ઈષ્ટનો વિજય થાય છે અને એ પેલી છોકરી પર એ બળાત્કાર કરતો નથી. તે બચી જાય છે. સવારે એને ખબર પડે છે કે બીજો કોઈ હવસખોર છોકરી પર બળાત્કાર કરી ગયો છે. એ ધૂંધવાય છે, અપરાધભાવ જાગે છે કે તે કન્યાનું રક્ષણ કરી શક્યો નહીં. એ કન્યાને પોતાની ઘરે લઈ જાય છે ત્યાં એને ખબર પડે છે કે બળાત્કાર કરનાર કોઈ બીજો નહોતો, એનો જ પુત્ર હતો ! આ આઘાત એ સહન કરી શકતો નથી. બેચર એની પત્નીને પૂછે છે કે આ કોના લોહીનું ટીપું છે ? એથીયે વધારે આઘાતજનક પ્રશ્ન તો એની પત્ની બેચરને પૂછે છે કે હુંયે તમને પૂછું છું કે આ કોના લોહીનું ટીપું છે ? આ કુકર્મનો બધો બોજ અંતે બેચર પર આવી પડે છે. આ રીતે ખત્રીએ માનવજીવનની મથામાણો રજૂ કરી છે.’ પોતાના વક્તવ્યની સમાપ્તિમાં વીનેશભાઈએ જણાવ્યું હતું કે : ‘છેલ્લે એટલું કહેવાનું મન થાય છે કે જયંત ખત્રીના મનમાં જે આવ્યું, જેટલું બધું આવ્યું, જે પ્રકારની વિશિષ્ટતાઓ સાથે એમના વાર્તા સર્જનમાં પ્રગટ્યું એ આપણા જેવા સર્જકોમાં પણ જન્મે તો કેટલું સારું ! અફાટ રણ અને અસીમ દરિયાનો જો આપણે તાગ મેળવી શકીએ તો જ જયંત ખત્રીની વાર્તાઓનો તાગ મેળવી શકીએ…’

એક ગુજરાતી, એક ભારતીય અને એક આંતરાષ્ટ્રિય – એમ ત્રણ વાર્તાકારો વિશેની આ સંગોષ્ઠિ પૈકી હવે ભારતીય વાર્તાકાર તરીકે ‘મન્ટો’ની વાત શ્રી મહેન્દ્રસિંહ પરમારે રજૂ કરી હતી. વક્તવ્યની શરૂઆત કરતાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે ‘મન્ટો એના સમયનો વાર્તાકાર નહોતો. એ એના સમય કરતાં પચાસ-સો વર્ષ આગળ જન્મ્યો હતો એમ કહેવાય છે. હવે એ આજના સમયનો વાર્તાકાર છે કે કેમ ? તો આપણે કહેવું પડશે કે તે આજના સમયનો વાર્તાકાર તો છે જ પણ હવે પછીના પચાસ વર્ષ પછીનો પણ એ વાર્તાકાર રહેશે. અહીં એક ખાસ વાત મારે એ કહેવી છે કે જેમ જયંત ખત્રીને વાર્તા કહેતા આવડે છે તેમ મન્ટોને વાર્તા બતાવતા આવડે છે. એમણે વાસ્તવિકતાને બહુ વિલક્ષણ રીતે જોઈ. વાસ્તવિકતાથી વધારે ચોંકાવનારી, ક્રુર અને જોખમી વસ્તુ બીજી કોઈ નથી હોતી. ‘સિયા હાસયે’ નામે મન્ટોએ નાની-નાની કથાઓ કીધી છે જેમાંની કેટલીક હું આપને સંભળાવું. એનો અનુવાદ શરીફાબેને કર્યો છે.

dsc_6034[1] વિનમ્રતા
ચાલુ ગાડીને રોકી દેવામાં આવી. જે બીજા ધર્મના હતા એમને બહાર કાઢીને તલવારો અને બંદુકોથી મારી નાખવામાં આવ્યા. એ કત્લેઆમથી પરવાર્યા પછી ગાડીના બીજા મુસાફરોની દૂધ, ફળ અને હલવાથી આગતા- સ્વાગતા કરવામાં આવી. ગાડી ઊપડતા પહેલાં આગતા-સ્વાગતા કરનાર માણસે મુસાફરોને સંબોધીને કહ્યું : “ભાઈઓ અને બહેનો, અમને ગાડીના આગમન બાબતે બહુ મોડી જાણ થઈ હતી. આ જ કારણસર અમારે તમારી કરવી હતી એવી આગતા-સ્વાગતા કરી શક્યા નથી.”

[2] જોડા
ટોળાએ રસ્તો બદલ્યો અને ટોળું સર ગંગારામના પૂતળા પર તૂટી પડ્યું. લાઠીઓ, ઈંટ, પથ્થર જે હાથ આવ્યું તે. એકે મોઢા પર ડામર ચોપડ્યો. બીજો જોડાનો હાર બનાવી પૂતળાના ગળા પર પહેરાવવા આગળ વધ્યો. એટલી વારમાં પોલીસ આવી પહોંચી અને ગોળીબાર શરૂ થઈ ગયો. જોડાનો હાર પહેરાવનારો ઘાયલ થઈ ગયો. એટલે પછી સારવાર માટે એને ‘સર ગંગારામ હોસ્પિટલ’માં મોકલી આપવામાં આવ્યો !

[3] ઠપકો
જો યાર, તેં કાળાબજારનો ભાવ તો લીધો અને
એવું ભંગાર પેટ્રોલ દીધું કે એક પણ દુકાન ન બળી.

[4] જેલી
સવારના છ વાગ્યામાં પેટ્રોલ પંપની પાસે બરફની લારીવાળાને કોઈએ છરો માર્યો. સાત વાગ્યા સુધી એની લાશ ત્યાં સડક પર જ પડી રહી અને એની પર બરફનું પાણી ટપકતું રહ્યું. સવા સાત વાગે પોલીસ લાશ લઈ ગઈ. બરફ અને લોહી ત્યાં સડક પર જ પડ્યા રહ્યાં. પછી ત્યાંથી એક ઘોડાગાડી પસાર થઈ. અંદર બેઠેલા બાળકે લોહીના તાજા ચમકતા લોંદા તરફ જોયું. એના મોઢામાં પાણી આવી ગયું. એણે એની મમ્મીનો હાથ ખેંચી આંગળીથી ઈશારો કરી કહ્યું કે…. જો મમ્મી જો, જેલી !

ઉપરોક્ત વાર્તાઓમાં કશું વિવેચન કરવાની જરૂર નથી. વચ્ચેનો અવકાશ અને ટૂંકા પ્રસંગો દ્વારા જે કહેવાય છે તે આપણા બધા માટે વિવેચન જ છે. ‘દેખ કબીરા રોયા’ નામની એક શ્રેણીમાં એમણે થોડી વ્યંગકથાઓ પણ લખી છે જેનો એક નમૂનો આ પ્રમાણે છે :
હરોળમાં ઊભેલા લશકરી જવાનો સામે ભાષણ કરતાં જનરલે કહ્યું :
અનાજ ઓછું છે…. કોઈ પરવા નહીં,
ઊભો પાક નાશ પામ્યો છે ?….. કોઈ ચિંતા નહીં.
આપણા સિપાહી દુશ્મનો સામે ભૂખ્યા પેટે લડશે…..
બે લાખ જવાનોએ ‘જિંદાબાદ જિંદાબાદ’ના નારા લગાવવા શરૂ કરી દીધા. કબીર ચીસો પાડી પાડીને રોવા મંડ્યો. જનરલને બહુ ગુસ્સો આવ્યો. એમણે બરાડો પાડ્યો કે એલા તું કેમ રડે છે ?
કબીરે રડીયલ અવાજે કહ્યું : “ઓ મારા બહાદુર જનરલ, મને એ તો કહે કે ભૂખ સામે કોણ લઢશે ?”
બે લાખ જવાનોએ ‘કબીર મૂર્દાબાદ’ના નારા લગાવવા શરૂ કરી દીધા.’

આ બાબતે વધુ વાત કરતાં મહેન્દ્રભાઈએ જણાવ્યું હતું કે : ‘એમની વિભાજન વિશેની ઘણી કથાઓ છે જેમાંની એક-બે વિશે વાત કરું. એમાંની એક તો છે ‘ટોબા ટેક સિંઘ’. એ વાર્તામાં વિભાજન પછી સરકારને એવો વિચાર આવે છે કે આપણે દેશના બે ભાગાલા તો પાડી દીધા પણ હજી પાગલોના ભાગલા પાડવાના બાકી છે ! પાગલોને આપણે સ્વસ્થાને પહોંચાડવા જોઈએ. કોઈ પણ સમયની આ ‘ગ્રેટેસ્ટ પોલિટિકલ-કલાસિકલ શોર્ટ સ્ટોરી’ છે. મન્ટો જે રીતે વાત કરતા જાય છે એ બહુ રસ પડે એવું છે. પાકિસ્તાનના પાગલખાનામાં રહેતા પાગલોનું એક ચિત્ર એ રચે છે. એ પાગલો એક ગજબ પ્રકારની મૂંઝવણમાં છે કે એ બધા અત્યારે ક્યાં છે ? ભારતમાં કે પાકિસ્તાનમાં ? કેમ કે સિયાલકોટ જે પહેલા ભારતમાં હતું એ હવે પાકિસ્તાનમાં આવી ગયું છે. શું ખબર આજે કરાંચી પાકિસ્તાનમાં છે એ કાલે ભારતમાં આવી જાય તો ? – આ બધા પાગલોના વિચારો છે ! પાગલો જ વિચારી શકે એવા વિચારો છે ! એક પાગલ છે એ પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદના નારા લગાવી બેભાન થઈ જાય છે. બીજો પાગલ છે એને સખત મૂંઝવણ છે કે એ ભારતમાં છે કે પાકિસ્તાનમાં ? એને કશી સમજ નથી પડતી… બહુ મૂંઝવણથી એ ઝાડ પર ચઢી જાય છે. ઝાડ પર ચઢીને મોટા ભાષણ આપવા માંડે છે. નીચે કોઈ પૂછે છે તો એ કહે છે કે મારે ભારતમાંય નથી રહેવું ને મારે પાકિસ્તાનમાંય નથી રહેવું. મારે આ ઝાડ પર રહેવું છે. વાર્તા પૂરી થવાની છે ત્યારે એ ઝાડ ‘નો મેન્સ લેન્ડ’ નામની એક જગ્યા બનવાનું છે અને એ ‘ટોબા ટેક સિંઘ’ નામનું એવું સ્થાન બનવાનું છે એ દુનિયામાં ક્યાંય છે નહિ. પાગલોની અદલાબદલીની તારીખ નક્કી થાય છે. પછી પાકિસ્તાનમાંથી એ પાગલોને હિંદુસ્તાન વળાવવાના છે. બિસનસિંગ નામનો પાગલ પોલીસને પૂછે છે કે મારું ‘ટોબા ટેક સિંઘ’ ક્યાં છે ? પોલીસ કહે છે એ તો પાકિસ્તાનમાં છે ! બિસનસિંગ દોટ મૂકે છે. વચ્ચે એક ઝાડ પાસે ઊભો રહી જાય છે. ફસડાઈ પડે છે. બધા એને જ ‘ટોબા ટેક સિંઘ’ કહે છે. એ ફસડાઈ પડેલા ટોબા ટેક્સિનની એક બાજુ પાકિસ્તાનની સરહદ હતી અને બીજી બાજુ ભારતની સરહદ હતી અને વચ્ચે જે જગ્યા હતી એ કદાચ એનું ‘ટોબા ટેક સિંઘ’ હતું. ‘ખોલ દો’ નામની વિભાજનની બીજી વાર્તા. એ પણ એટલી જ પ્રસિદ્ધ છે.

પાંચ વાર્તાઓ માટે એમની પર અશ્લીલતાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આજના સમયમાં આપણે જોઈએ તો એમાં કશું અશ્લીલ નથી. એ ત્યારે પણ અશ્લીલ નહોતી, આજે પણ નથી. એની કળાને સમજવામાં લોકો થાપ ખાતા હતા એની મન્ટોને પારાવાર પીડા હતી. છતાં એને પડી નથી. એ માને છે કે જે જેમ સમજે એમ. એ માનતા કે મનને સમજવું હશે તો શરીરના જંગલમાંથી પસાર થઈને જવું પડશે. ખાસ કરીને સ્ત્રી-પુરુષ સંબંધોની બાબતે મન્ટો બહુ તીક્ષ્ણ છે. વેશ્યાઓ અને એમની પીડા વિશેની પુષ્કળ વાર્તાઓ એમણે લખી છે. એમના જીવનને માઈક્રોસ્કોપની નીચે મૂક્યું છે અને પૂરી સંવેદનાથી કથાઓ આલેખી છે. એ એવું કહેતો કે બધી કોઠાવાળીઓ ‘સ્ત્રીઓ’ હોય છે. જીવનના નહીં ધારેલા ખૂણાઓમાં આપણો આ વાર્તાકાર આપણને અવનવી રીતે લઈ જાય છે. બધાની વાત કરવાનો સમય નથી પણ મન્ટો નામનો જે ‘દસ્તાવેજ’ છે એના થોડા પાના મેં તમારી પાસે મૂક્યા. મન્ટોના અવસાનના સમાચાર મળ્યા એક ઘોડાગાડીવાળાને તો એણે ઘોડાગાડી ઊભી રાખી. પેસેન્જરને કહ્યું કે ઊતરી જાઓ કે મન્ટો સાહેબ મરી ગયા છે હું ગાડી નહીં ચલાવું ! મામૂલી ટાંગા વાળાઓને પણ મન્ટો પ્રત્યે આ ભાવ હતો. છેલ્લે તેઓ બહુ ગરીબીમાં જીવ્યા. ગાડીભાડાના પૈસા નહોતા. આવા સાવ છેવાડાના માણસો સાથે પ્રેમ કર્યો અને વાર્તાકારે ઠીક ઠીક અનુકરણ કરવા જેવી, અને અનુકરણ ન કરી શકાય એવી પ્રયુક્તિઓ આપણી સામે મૂકી. એમાંની થોડી વાત આપ સૌ સામે કરવાનો મોકો મળ્યો એને હું મારું સદભાગ્ય સમજી આપ સૌને વંદન કરું છું.’ એમ કહીને મહેન્દ્રભાઈએ પોતાની વાત પૂરી કરી હતી.

ત્યાર પછી આંતરાષ્ટ્રિય વાર્તાકાર ચેખોવ વિશે શ્રી સુમન શાહે વાત કરી હતી. પ્રારંભમાં તેમણે જણાવ્યું હતં કે : ‘1965માં મારું પહેલું પુસ્તક ‘ત્રણ બહેનો’ પ્રકાશિત થયેલું એ ચેખોવના જગવિખ્યાત નાટક ‘થ્રી સિસ્ટર્સ’નો અનુવાદ છે. આમ, ચેખોવ સાથે મારો સંબંધ ઘણો જૂનો છે. નાટક અને વાર્તા એમ બંનેમાં ચેખોવનું અદ્વિતિય કામ છે. જ્યારે એમના નાટકની વાત કરીએ તો વાર્તા યાદ આવે અને વાર્તાની વાત યાદ કરીએ તો નાટક યાદ આવે. જેટલું કહીએ એટલું ઓછું લાગે. તેઓ પોતે ડૉક્ટર હતા. 1860માં જન્મ અને 1904માં મૃત્યુ. માત્ર 44 વર્ષ જીવેલા પરંતુ મનુષ્ય જીવનની ભાતને એમણે બરાબર આત્મસાત કરેલી. એમણે એમ માનેલું કે મનુષ્ય જીવનમાં દુ:ખ અને વ્યથા સિવાય કશું છે નહિ અને તે નાટકોમાં તેને વ્યક્ત કરતાં. જો કે તેઓ પોતે પ્રસન્ન રહેતા, ખૂબ સાદા અને સરળ હતા. એમણે એમના લેખનમાં ઘણી રમૂજો પણ કરી છે.’

dsc_6037વધુમાં તેમણે વર્ણવ્યું હતું કે : ‘વિશ્વના મુક્ત કલાકારોમાં ચેખોવનું સ્થાન છે. સામ્રાજ્યવાદનો એમનો સમય છે. એમના સમયમાં અમલદારો બહુ ચઢી વાગેલા જેના વિશે કેટલીક વાતો એમની નાનકડી વાર્તાઓમાં દેખાય છે. ‘કાચિંડો’ નામની વાર્તામાં એક માણસને કૂતરું કરડે છે. પોલીસે તો એને મદદ કરવી જોઈએ પણ પોલીસ ઊભી છે ત્યાં અમલદારો આવે છે. પોલીસ એની સાથે વાતોમાં પરોવાય છે અને જેને કૂતરું કરડ્યું છે એનું કોઈ ધ્યાન આપતું નથી. એ અમલદારો વળી બીજા અમદારોની વાતોમાં છે. એ રીતે વાર્તાના પટમાં અમલદારોની વાત મૂકી છે. ખરેખર કૂતરું કોઈ અમલદારનું હતું ! ‘કારકૂનનું મૃત્યુ’ વાર્તામાં એક મોટી સભામાં બેઠેલા કારકૂનને છીંક આવે છે. એના છાંટા આજુબાજુ ઊડે છે તે એણે જોયું કે આગળ બેઠેલા મોટો માણસ પોતાની ટાલ લૂછે છે. પેલાને થાય છે આ તો મોટા જનરલ માણસ છે. મારે માફી માગવી જોઈએ. આખી વાર્તા દરમિયાન એ માફી માગવાનો પ્રયત્ન કર્યા કરે છે પણ બંને વચ્ચે સંક્રમણ સધાતું નથી. જનરલને એમ કે આ મારી ઉડાવે છે. છેવટે એ ચિઠ્ઠી લખીને જનરલની ઘેર માફી માગવા જાય છે. જનરલ એને ધુત્કારી કાઢે છે. આ માણસ લથડતો ઘેર આવે છે, સોફામાં બેસી પડે છે અને ચેખોવ આપણને કહે છે કે એ મરી ગયો. સંસ્કારી માણસ મરી ગયો એટલે કે અહીં સંસ્કારીતાનું મૃત્યુ થયું. આવી નાની વાર્તાઓ દ્વારા અમલદારશાહી સામે એમણે સરસ લખ્યું છે.’

‘ચેખોવે સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન 647 વાર્તાઓ લખી છે. 20મા વર્ષે 1880માં પ્રથમ વાર્તા લખી હતી. એમણે લખવાની શરૂઆત છાપાઓથી કરી. પૈસાની ખેંચ અને દાક્તરીનું મોંઘું ભણવાનું હોવા છતાં વાર્તાઓ લખવાનું તો એમનું ચાલુ જ રહ્યું. એમની માતા એમને સરસ વાર્તાઓ કહેતા. એ વારસો ચેખોવને મળ્યો છે. એમની વાર્તાઓમાં ઘણું ઊંડાણ હોય છે. એવી એક એમની વાર્તા છે કારકૂન વિશેની. એ કારકૂન કામવાળીબાઈ સાથે કૂકર્મ કરે છે અને છેક ત્યાં સુધી કે એને બાળક જન્મે છે. કામવાળી એનો બદલો લેવા કારકૂનને ધમકાવે છે કે હું તમારી પત્નીને કહી દઈશ. હવે પેલો ગભરાય છે. બાળકને એના દરવાજા સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. અંદર પત્ની છે. પેલો બહાર વિચારે છે કે શું કરું ? કોઈના ઘર પાસે મૂકી આવું ? પણ જો કોઈ જોઈ જાય તો ? લઈને રસ્તામાં તો નીકળે છે પણ છેવટે વિચાર બદલાય છે કે આ આમ તો મારું જ બાળક છે. મજા મેં કરી સજા એ હવે કેમ ભોગવે ? એને લઈ જતો અને પાછો આવતો બતાવવો એ વાર્તાનો કથા પટ છે. અંતે પત્નીના હાથમાં એ બાળક મૂકે છે પણ કબૂલ નથી કરી શકતો કે એ પોતાનું છે. ચેખોવ અહીં કહેવા માગે છે કે ત્યજાયેલું બાળક આખરે ત્યજાયેલું જ રહે છે. એનો ધણી થવા કોઈ તૈયાર હોતું નથી. ચેખોવની વાત કહેવાની રીત બહુ સરળ છે પણ એમાં જે સૂચન હોય છે એ બહુ અઘરું હોય છે. ઘણીવાર જલ્દીથી પકડી ન શકાય એવું હોય છે.’

સુમનભાઈએ વધુમાં ચેખોવની ‘ધ ડાર્લિંગ’ વાર્તા વિશે વાત કરતાં જણાવ્યું હતું કે : ‘ધ ડાર્લિંગમાં વોલ્ગા નામની સ્ત્રીનું પાત્ર છે. એનાથી પ્રેમ કર્યા સિવાય રહી શકાતું નથી. નાની હતી ત્યારે પિતાને પ્રેમ કરે. પિતા એનું પ્રિય પાત્ર. નિશાળે ગઈ ત્યારે ત્યાંના ફ્રેન્ચ શિક્ષકને પ્રેમ કરે. માસીને ત્યાં જાય તો માસીને પ્રેમ કરે. એનું બંધારણ જ એ પ્રકારનું હતું કે એ પ્રત્યેકને ચાહ્યા વિના ન રહી શકે. હકીકતે તો માણસના સ્વભાવનું આ મૂળ લક્ષણ છે. એના જીવનમાં ચાર પુરુષો આવે છે. પહેલો આવે છે એક નાટકવાળો. એને એની સાથે પ્રેમ થયો અને લગ્ન થયા. એ તો એના ધંધામાં જ જોડાઈ ગઈ. નાટકમાં એને પૂરી મદદ કરે. પતિ જેમ કહે એ પ્રમાણે નાટકનો પ્રચાર કરે. એવામાં એનો પતિ ગુજરી ગયો. હવે કેમ ગુજરી ગયો એમ નહીં પૂછવાનું. ચેખોવ સ્પીડથી જાય છે એટલે એમની વાર્તાઓમાં આવું બધું બનવાનું. એકવાર રસ્તામાં લાકડાનો એક વેપારી મળે છે જે એને દિલાસો આપે છે. એની જોડે થોડો સંબંધ વધતા પ્રેમ થાય છે અને લગ્નમાં પરિણમે છે. પરણીને એ એના વ્યવસાયમાં જોડાઈ જાય છે અને લાકડાનો વેપારી જે રીતે વેપાર કરે એની ભાષા એ બોલવા લાગે છે. નાટકની વાતો તો સાવ ભૂલી જાય છે ! કોઈ પૂછે તો કહે કે નાટક જોવાનો સમય જ ક્યાં છે ! પતિને સાનુકૂળ થઈને રહે છે. આ વેપારી પણ મૃત્યુ પામે છે. ત્રીજો એને મળ્યો ઢોરોનો ડૉક્ટર. તમે માનશો કે એણે એની સાથે પણ લગ્ન કરી લીધા હશે… પણ ના. ચેખોવ કંઈ એવું ગાંડપણ કરાવે એવા નથી ! આ માણસ હકીકતે પરણેલો હતો પણ છૂટાછેડા લઈને આવેલો. છૂટાછેડા લીધેલી પત્ની અને સંતાનો બીજે ગામ રહેતા હતા. વોલ્ગા અહીં મિત્ર બને છે, લગ્ન નથી કરતી. એ સુમેળ કરવા એને સમજાવે છે. છેવટે ઢોરોના ડોક્ટરની બદલી થતા એને બીજે ગામ જવું પડે છે. વોલ્ગા હવે છૂટાછેડા લીધેલી પત્નીના છોકરા ‘સાશા’ ને મોટો કરે છે, ભણાવે છે, શિક્ષણ આપે છે અને એમ તેનું ઘડતર કરે છે. આમ, વોલ્ગાએ દીકરી તરીકે પિતાને પ્રેમ કર્યો, વિદ્યાર્થી તરીકે શિક્ષકને પ્રેમ કર્યો, પ્રથમ પત્ની તરીકે પુરુષને પ્રેમ કર્યો, બીજી પત્ની તરીકે પણ રહીને પુરુષને ચાહ્યો, મિત્ર તરીકે રહીને પણ પુરુષને ચાહ્યો અને છેવટે પ્રેમની ચરમસીમારૂપ માતૃતુલ્ય પ્રેમ કરીને પેલા બાળકને ઉછેર્યો. ચેખોવ પ્રેમને ધીમે ધીમે કેવી ઊંચાઈએ લઈ જાય છે તે જુઓ ! પોતાનું બાળક નહોતું એને પણ વોલ્ગાએ પ્રેમ કર્યો. આટલી બધી તાકાતવાળું પાત્ર ચેખોવે ઊભું કર્યું. સ્ત્રીનું કેટલું મોટું સામર્થ્ય એમણે છતું કર્યું. એ જીવનમાં કેટકેટલું સહન કરી શકે છે એની વાત એમણે આ વાર્તાથી બતાવી.’

સમાપનમાં સુમનભાઈએ જણાવ્યું કે ‘ચેખોવની વાર્તામાં આખું ‘એટમોસ્ફિયર’ ઊભું થાય છે અને વાર્તામાં એક ‘ટોન’ દેખાતો હોય છે જે આજની વાર્તામાં દેખાતો નથી. ચેખોવ સિદ્ધાંતમાં પકડાય એવા નથી પણ એ સિદ્ધાંત બદલાવે તેવા છે. તમે ટૂંકીવાર્તાની જે કોઈ સમજ ચેખોવ પાસે લઈને જાઓ એ ખોટી પડે ! ચેખોવને દરેક જણે જાતે વાંચવો જોઈએ અને એમની એક એક વાર્તા વાંચવી જોઈએ તો ચેખોવ વધારે સમજાશે.’
.

[પ્રથમ દિવસ : સાહિત્યસંગોષ્ઠિ-2]

પ્રથમ દિવસની સાંજે યોજાયેલી આ સંગોષ્ઠિનો વિષય હતો : ‘કવિકર્મપ્રતિષ્ઠા અને કાવ્યપાઠ’. જેમાં શ્રી હર્ષદ ત્રિવેદીએ કવિશ્રી અનિલ જોશીની કવિતા વિશે વક્તવ્ય આપ્યું હતું અને ત્યારબાદ કવિશ્રી અનિલ જોશીએ કાવ્યપાઠ પ્રસ્તુત કર્યો હતો. તે જ પ્રમાણે શ્રી જયદેવ શુક્લએ કવિશ્રી ભગવતીકુમાર શર્માના સર્જન વિશે વિસ્તારપૂર્વક વાત કરી હતી અને ત્યારબાદ શ્રી ભગવતીકુમાર શર્માએ કાવ્યપાઠ કર્યો હતો. આ સંગોષ્ઠિનું સંચાલન શ્રી હરિશ્ચન્દ્રભાઈ જોશીએ કર્યું હતું.

કવિશ્રી અનિલ જોશીના કવિકર્મ વિશે વાતની શરૂઆત કરતાં શ્રી હર્ષદભાઈએ જણાવ્યું હતું કે : ‘આજે કવિકર્મની પ્રતિષ્ઠા કરવાની છે. આપણે કોઈ પણ સારું કામ કરવા જતા હોઈએ તો શુભ મૂહુર્ત જોઈએ દિશા જોઈએ. તે પછી શુભ સંકેતો વિધિવિધાનો ભેગા કરીએ. એક સારું કામ કરવા આખું વાતાવરણ શુદ્ધ કરવું પડતું હોય છે. બધી વસ્તુને અનુકૂળ કરવી પડે છે. એ એટલા માટે કે પેલી જે પ્રતિષ્ઠા કરવાની છે એમાં વાતાવરણની મદદ મળી રહે.’ તેમણે કહ્યું હતું કે : ‘અનિલ જોશી મુખ્યત્વે ગીતકાર છે. એમણે અછાંદસ, છાંદસ રચનાઓ અને ગદ્ય કાવ્યો પણ લખ્યા છે. પરંતુ મુખ્યત્વે એમની જે મુદ્રા છે એ ગીતકવિની મુદ્રા છે. આજે આપણે એની સ્થાપના કરવાના છીએ. એમના કુલ ત્રણ કાવ્યસંગ્રહો છે. એમાં પ્રથમ કાવ્ય સંગ્રહ ‘કદાચ’ 1970માં. તેમાં કુલ 50 કાવ્યો છે જેમાં 31 ગીત છે. બીજો કાવ્યસંગ્રહ એમનો ‘બરફના પંખી’ એ 1981માં આવ્યો. એમાં 56 કાવ્યો છે. સાત કાવ્યો એમણે ‘કદાચ’માંથી પુન:મુદ્રિત કર્યા છે. આમ કુલ 49 કાવ્યો બરફના પંખીની પોતાની રિદ્ધિસિદ્ધિ છે. ત્રીજો કાવ્યસંગ્રહ ‘ઓરા આવો તો વાત કરીએ…’ આ થોડો વિલક્ષણ છે. 2002માં પ્રગટ થયો છે. તેમાં ‘કદાચ’ અને ‘બરફના પંખી’ એ બંનેને આખેઆખા મૂકવામાં આવ્યા છે, અને પાંચ અગ્રંથસ્થ કાવ્યો એમાં ઉમેરાયા છે. એટલે મારી દષ્ટિએ તે પાંચ રચનાઓનો સંગ્રહ ગણાય ! સુરેશ દલાલે અનિલ જોશીની કવિતાઓનું એક સંપાદન કર્યું છે જેનું શીર્ષક છે ‘ઘેટા ખોવાઈ ગયા ઊનમાં’. એ 1991માં થયું. એમાં ‘કદાચ’માંથી 23 રચનાઓ, ‘બરફના પંખી’માંથી 23 રચનાઓ અને પેલી પાંચ રચનાઓ તેમાં સંગ્રહ થઈ છે. લગભગ 31 રચનાઓ એમની હજુ સુધી સામાયિકોમાં છપાયેલી પડી છે જે ગ્રંથસ્થ થઈ નથી. સંખ્યાની રીતે જોઈએ તો અનિલ જોશી કરતાં વધુ કવિતાઓ આપનારા કવિઓનો આપણે ત્યાં તોટો નથી અને તેમ છતાં અનિલ જોશીનું આધુનિક કવિતામાં બહુ મહત્વનું નામ ગણીએ છીએ એ કેમ ? શા માટે ? એની ક્રમશ: આપણે વાત કરીએ.

dsc03400વાતના અનુસંધાનમાં તેમણે જણાવ્યું કે : ‘સૌપ્રથમ તો આપણે એ જોવું પડે કે અનિલ જોશીની પૂર્વે ગુજરાતી ગીતકવિતાનું કેવું પરિદ્રશ્ય છે ? કોઈ કવિ હવામાંથી આવતો નથી. તે એની પરંપરામાંથી આવે છે. કોઈ કવિ પરંપરાને બાદ કરીને તો જન્મી જ ન શકે. ઉમાશંકર જોશીએ લખ્યું’તું કે : ‘ભોમિયા વિના મારે ભમવા’તા ડુંગરા….’ સુન્દરમે એમ લખ્યું કે : ‘મેં એક અચંબો દીઠો, દીઠો મેં ઘર ઘર કૃષ્ણ કનૈયો.’ અથવા ‘મેરે પિયા મેં કછું નહીં જાનું, મેં તો ચૂપ ચૂપ ચાહ રહી…’ આ પછી એક વચગાળાના એક કવિ છે બહુ જ લોકપ્રિય થયેલા, એમનું નામ ઈન્દુલાલ ગાંધી…. ‘મારા સ્વપ્ન નગરની શેરીમાં એક રાધા રમવા આવી’તી, ના ગીત હતું નહોતી બંસી, તોય ઘર ઘર ભમવા આવી’તી…’ અથવા ‘એક વાર હું અને મીરાં મથુરામાં ગ્યાં’તાં, ઘુઘરીને ઘમકારે ઘેલા ઘેલા થ્યા’તાં.’… હવે ત્યાંથી સહેજ બહાર આવો એટલે રાજેન્દ્ર શાહ : ‘ભાઈ રે આપણા દુ:ખનું કેટલું જોર ! નાની એવી જાતક વાતનો મચાવીએ નહીં શોર !’ નિરંજન ભગત કહે કે હું તો બસ ફરવા આવ્યો છું, હું ક્યાં એકેય કામ તમારું કે મારું કરવા આવ્યો છું ?…’ એ પછી પ્રજારામ રાવળ : ‘જેમ રે કપૂર જાય છે ઊડી, સુરભિત શ્વાસે શ્વાસે.. અંતર મારું જાય રે ઊડી, ગગને કોઈની પાસે…’ એવા બીજા એક કવિ મીનપિયાસી : ‘કબૂતરોનું ઘૂ ઘૂ ઘૂ, ચકલાં ઊંદર ચૂ ચૂ ચૂ… અને છછુંદરોનું છૂ છૂ છૂ….’ ત્યાર બાદ ઉશનસ સાહેબ, ‘બાઈ રે તારા ભાગ્ય મહાબળવાન. અમૃતપ્રાશન હાર એ તારા ગોરસ માગે કાન …’ અને જયંત પાઠક : ‘થોડો વગડાનો શ્વાસ મારા શ્વાસમાં…’ બાલમુકુન્દ દવે એમ કહે કે ‘ફૂલ રે નથી ફોરમ ફોરતી… મઘમઘતા અત્તરીયા ઘાટ…’ વેણીભાઈ એમ કહે કે : ‘ઊનાં રે પાણીનાં અમે અદ્દભુત માછલાં… એમાં આસમાની તેજ…’ પછી મકરંદ દવે : ‘અમે રે સૂકું રૂનું પૂમડું…. તમે અત્તર રંગીલા રસદાર…’ કે પછી ‘ગમતું મળે તો અલ્યા ગુંજે ના ભરીએ….’ સરોદ : ‘અમને ગુરુ મળ્યા છે ગરવા, એના શબ્દો ગયા છે સોંસરવા…’ તો સુરેશ દલાલે એમ લખ્યું કે ‘તેં તો રાત આખી વાંસળી વગાડ્યા કરી, મને સૂતી અને સપને જગાડ્યા કરી….’ હરિન્દ્રભાઈ એમ લખે કે : ‘દૂધે ધોઈ ચાંદની અને ચાંદનીએ ધોઈ રાત… એવામાં જો મળે તો વાલમ માંડું વાત….’ , ‘પાન લીલું જોયું ને તમે યાદ આવ્યા…’ કે ‘માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં.’ …… અને આ ગીતોના વાતાવરણ પછી અચાનક એક મોટો બ્રેક આવે છે અને એ બ્રેક છે રાવજી પટેલ, મણિલાલ દેસાઈ તથા પ્રિયકાન્ત મણિયાર. ‘મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા….’ અથવા ‘તમે રે તીલક રાજા રામનાં…’ , મણિલાલનું ‘ઊંબરે ઊભી સાંભળું બોલ વાલમના…’ મણિયારનું ‘આ નભ ઝૂક્યું તે કાનજી….’ તો આ છે અનિલ જોશી પૂર્વેની ગુજરાતી કવિતાનું એક ચિત્ર.’

‘આ કવિએ હમણાં જે ગણાવ્યા એ કવિઓની પરંપરા તો સાચવી જ સાથે લોકગીતોની પરંપરા પણ સાચવી. આ બધાના ઉત્તમ અંશો સાથે લઈને અનિલ જોશી ‘આધુનિક’ કવિ બન્યા. જગતને કંઈક જુદી રીતે જોવાની એમની ટેવ, આશ્ચર્ય અને આઘાત આપવાની એમની વૃત્તિ આ બધાનો જો સરવાળો કરીએ તો અનિલ જોશીની કવિતાના મૂળ આપણને પકડાય. રમેશ પારેખની પૂર્વે અનિલ જોશી છે. જ્યારે અનિલ જોશીએ ગીતો લખવાની શરૂઆત કરી ત્યારે રમેશ પારેખ તો વાર્તાઓ લખવામાં મસ્ત હતા. અનિલથી પ્રેરાઈને એમણે પણ કાવ્યો લખ્યા. રાવજી અને મણિલાલ દેસાઈએ પાણીકળાની ભૂમિકા ભજવી એમ મને લાગે છે. પાણીકળો એટલે જે જમીન જોઈને કહી દે કે અહીંયા પાણી નીકળશે અને એમાં પહેલો ત્રિકમ મારે છે તે અનિલ જોશી. આ કવિતાનું પરિદ્રશ્ય છે એમાં અનિલ જોશી ગીત લઈને આવે છે : ‘અમે બરફનાં પંખી રે ભાઈ… ટહુકે ટહુકે પીગળ્યા…’ ગીતના સ્વરૂપને અનીલ જોશીએ અંદર-બહાર એમ બંને તરફથી તોડી-ફોડી નાખ્યું છે. એમ કહેવાય કે પહેલા ધ્રુવપંક્તિ પછી અંતરો અને એનો પ્રાસ પહેલી પંક્તિ સાથે મળતો હોય. પછી બીજો અંતરો આવે, પછી કવિમાં ત્રેવડ હોય તો ત્રીજો અંતરો આવે ! આ ગીતનું સ્વરૂપ છે અને અનીલ જોશીએ ગીતની સમૂળગી વ્યાખ્યા જ બદલી નાખી. પ્રાસાનુપ્રાસ અને લય એમણે સ્વીકાર્યો છે પણ એણે ગીતને ગીત રહેવા દઈને કવિતાની કોટીએ લઈ જવાનું કામ કર્યું. આપણે ત્યાં ઘણા ગીતો એવા છે જે ગીતો જ છે, કવિતા નથી. કવિતા એટલે એક વાતાવરણ, એક ભાવવિશ્વ એવો અર્થ અનિલ જોશીએ આપ્યો. આધુનિક ગીત કવિતાના મંદિરની જો હું કલ્પના કરું તો એનો પાયાનો પથ્થર છે એ અનિલ છે અને શિખર છે એ રમેશ પારેખ છે. તેમણે એક બીજું નવું કામ કર્યું જેમકે ‘ભાવસાતત્ય નહીં પણ ભાવસાહચર્ય’. અનિલની કવિતા ક્યારેક ‘કોલાઝ વર્ક’ જેવી લાગે. અંતરા મુખડાનું અનુસંધાન ન હોય એમ ક્યારેક લાગે ! એવું લાગે કે એક ગીતની અંદર ન લખાયેલા ચાર ગીતો ભેગા થઈ ગયા છે. નજીકથી જોવા જઈએ તો બધું જુદું જુદું ભાસે પણ જરા દૂર જઈને જોઈએ તો એક આખી ડિઝાઈન તમને દેખાશે. જેલી જેવા ચીકણા થઈ ગયેલા ગીતને એમણે થોડું ખરબચડું કર્યું. એની ગેયતા જરા પણ એમણે નષ્ટ કરી નથી.’

કવિકર્મની પ્રતિષ્ઠા કરતાં તેમણે કહ્યું કે : ‘આ કવિની વિલક્ષણતા એ છે કે એમને જે પહેલી પંક્તિ મળે છે એ બહુ પાવરફૂલ પંક્તિ મળે છે. જાણે કે God-Gift. શરૂઆત જ એમની શિખરથી થાય ! પૂરેપૂરી ક્ષમતાવાળી, ભરપૂર અને ભારેલી પંક્તિ એમને મળે છે, જાણે કે સરસ્વતીનું વરદાન ! અપાર ઐશ્વર્ય લઈને એ પંક્તિ આવેલી હોય છે. પ્રાકૃતિક દ્રશ્યોનું વળગણ, બે વિરોધી વસ્તુને સાથે મુકવી, રોજબરોજમાં વપરાતી વસ્તુને આવરી લેવી – એ બધી એમની વિલક્ષણતા છે. એક વિશેષતાએ છે કે એ આ કવિ મુંબઈમાં જ વસ્યા છે. અપવાદો બાદ કરતાં એમની કવિતામાં સમગ્ર વાતાવરણ તળપદું છે અને એણે ગામ કદી છોડ્યું નથી, પનિહારી છોડી નથી, ઘેટાને છોડ્યા નથી, બધું સાથે લઈને જાણે આ કવિ મુંબઈ ગયા છે.

[1]
અમે બરફના પંખી રે ભાઈ,
ટહુકે ટહુકે પીગળ્યાં

લૂમાં તરતો ઘોર ઉનાળો અમે ઉઘાડે ડિલે
ઓગળતી કાયાનાં ટીપાં કમળપાંદડી ઝીલે
ખરતાં પીંછે પડછાતી બપ્પોર મૂકીને નીકળ્યાં !
અમે બરફના પંખી રે ભાઈ, ટહુકે ટહુકે પીગળ્યાં

લીલાં-સૂકાં જંગલ વચ્ચે કાબરચીતરાં રહીએ
નભમાં ઊડતાં સાંજ પડે તો સોનલવરણાં થઈએ
રાત પડે ને ડાળ ઉપરથી કોયલ થઈને ટહુક્યાં
અમે બરફના પંખી રે ભાઈ, ટહુકે ટહુકે પીગળ્યાં

બીજું એમનું સુપ્રસિદ્ધ ગીત છે જે આ પ્રમાણે છે :

[2]
સમી સાંજનો ઢોલ ઢબૂકતો, જાન ઊઘલતી મ્હાલે,
કેસરિયાળો સાફો ઘરનું ફળિયું લઈને ચાલે-

પાદર બેસી ફફડી ઉઠતી
ઘરચોળાની ભાત,
ડૂસકે ડૂસકે હડસેલાતી
બાળપણાની વાત;
પૈડું સીંચતા રસ્તો આખો
કોલાહલમાં ખૂંપે,
શૈશવથી ચીતરેલી શેરી
સૂનકારમાં ડૂબે.

જાન વળાવી પાછો વળતો
દીવડો થરથર કંપે;
ખડકી પાસે ઊભો રહીને
અજવાળાને ઝંખે.

સમી સાંજનો ઢોલ ઢબૂકતો, જાન ઊઘલતી મ્હાલે,
કેસરિયાળો સાફો ઘરનું ફળિયું લઈને ચાલે.

આ કવિ પાસે ધ્વનિ અને રંગોનું ખૂબ સાહચર્ય છે. પંચેન્દ્રિયથી તમારે આ કવિતાને માણવી પડે. ‘ઉઘલતી’ અહીં વિશેષણ છે. ફેરા વગેરે પતી ગયા પછી જાન પાછી વળવાની તૈયારી છે અને ‘મ્હાલે’ કારણ કે ‘અમે ઈડરિયો ગઢ જીત્યા’ એવો ભાવ હોય. આવી સુંદર કન્યા મળી હોય એટલે જાન મ્હાલે છે. હવે એને લઈને ઘરે પરત ફરવાનું છે. ‘કેસરિયાળો સાફો ઘરનું ફળિયું લઈને ચાલે’ આવી અભિવ્યક્તિ જ ગુજરાતી ગીતમાં પહેલી વખત આવી ! ક્યાંય વરનું નામ જ નથી. ફળિયું કંઈ કોઈ લઈ જવાનું નથી, પણ એ ફળિયું લઈ જાય છે જ્યાં આ કન્યા નાનપણથી માંડીને આટલા વર્ષો સુધી રમતી હતી, તોફાન કરતી હતી. એ જીવંત ફળિયું આ કન્યા જવાથી ફળિયું રહેતું નથી. અમૂર્ત ભાવોનું મૂર્તિકરણ એ આ કવિનો સૌથી મોટો રસનો વિષય છે. મનમાં થયા કરતું હોય પણ આપણે નામ ન પાડી શકીએ એવો ભાવ હોય એને કવિ શબ્દ આપે છે. એ તો કન્યાને જ ખબર હોય કે ઘર છોડવું એટલે શું અને નવા ઘરમાં પગ મૂકવો એટલે શું. ઘર ખાલી થતા ફાળ પડે કે ઘર ખાલી થઈ ગયું ? એ તો અમૂર્ત ભાવને મૂર્ત કરે છે. અહીં દીવડો માતા છે, કન્યા ફળિયું છે, સાફો વર છે, ઘરચોળાની ભાત ફફડે એટલે ચિંતા, ભય, આશંકા – એક આખા અનુભવનું આ ગીત છે.’

અંતમાં હર્ષદભાઈએ કહ્યું હતું કે : ‘પ્રકૃતિ ગ્રામ-પ્રકૃતિ, ભાવસભર વર્ણન, ઊર્મિ લેતો લય વગેરે એમની કવિતાઓની લાક્ષણિકતાઓ છે. આ કવિ કેટલીક વસ્તુને Maximize કરે છે કેટલીક વસ્તુને Minimize કરે છે. ઘણી નાની વસ્તુ ન દેખાય એને આગળ લાવી મૂકે છે. ઘણી દેખાતી વસ્તુને દૂર મૂકી દે છે. આ કવિ Dimensions સતત બદલતા રહે છે. આધુનિક કવિતાના તમામે તમામ લક્ષણ એમની ગીત કવિતામાં જોવા મળે. અનિલ અને રમેશને સમજ્યા ન હોવ તો ગુજરાતી ગીત-કવિતામાં તમે કશું ઉકાળી શકો એવું મને લાગતું નથી. આ બે કવિઓને પહેલા સમજવા પડે અને પછી કોઈ પોતાનામાં ‘સ્વ-સ્થ’ રહીને કામ કરે તો ગુજરાતી ગીતની પરંપરા વધુ આગળ જઈ શકે. આ કવિનું ઐતિહાસિક મૂલ્ય છે.’

શ્રી હર્ષદભાઈના વક્તવ્યબાદ સુપ્રસિદ્ધ કવિશ્રી અનિલ જોશીએ કાવ્યપાઠ કર્યો હતો જેમાંના કેટલાક કાવ્યો અહીં પ્રસ્તુત છે :

[1]
ધણ છૂટ્યાની ઘંટડીઓનાં ઝાંઝર પહેરી વડલાની વડવાઇ ઝાલીને –
સાંજ હીંચકા ખાય
ને ઊડતી ધૂળનું થાય વાદળું એવું તો ઘનઘોર કે જાણે ધણની ગાયું –
કણકણ થઇને ગોરજમાં વિખરાય.
સાવ અચાનક કાબર-ટોળું ડાળ ઉપરથી ઊડ્યું ને ત્યાં એક પાંદડું તૂટ્યું
વડલાનાં લીલાં પાન વચાળે લાલચટક આકાશ થઇને લાલ પાંદડું ફૂટ્યું
ધૂળની ડમરી ચડતાં એમાં ચક્કર ચક્કર ફરતાં મારા શૈશવના કણ –
પાદરમાં ઘૂમરાય.
ધણ છૂટ્યાની ઘંટડીઓનાં ઝાંઝર પહેરી વડલાની વડવાઇ ઝાલીને –
સાંજ હીંચકા ખાય.
ખડના પૂળા લઇ હાથમાં પાછા વળતા લોકવાયરે ઊડતી જાય પછેડી
ઘઉંના ખેતર વચ્ચે થઇને સોમપરીની સેંથી સરખી ગામ પૂગતી કેડી
ધીમે ધીમે ખળાવાડમાં કમોદની ઊડતી ફોતરીઓ વચ્ચે થઇને
સાંજ ઓસરી જાય.
ધણ છૂટ્યાની ઘંટડીઓનાં ઝાંઝર પહેરી વડલાની વડવાઇ ઝાલીને –
સાંજ હીંચકા ખાય…

.
[2]
dsc03401સૂકી જુદાઈની ડાળતણાં ફૂલ અમે
છાનાં ઊગીને છાનાં ખરીએ
તમે આવો તો બે‘ક વાત કરીએ…

ફાગણ ચાલેને એના પગલાંની ધૂળથી
નિંદર ઊડે રે સાવ કાચી,
જાગીને જોયું તો ઊઠે સવાલ, આ તે
ભ્રમણા હશે કે વાત સાચી?
જીવતર આખ્ખુંય જાણે પાંચ સાત છોકરાં
પરપોટા વીણતાં દરિયે…

કેડીના જંગલ ડૂબ્યાં, ને અમે
કાંઠે ઊભાં રહીને ગાતા,
રાતા ગુલ્મ્હોરની યાદમાં ને યાદમાં
આંસુ ચણોઠી થઈ જાતાં !
કોણ જાણે કેમ હવે ઝાઝું જીરવાય નૈ
મરવા દિયે તો કોઇ મરીએ !…

[3]
પીળા પાંદડે ખાઇ લથડિયા ગઇ પાનખર પાનસોંસરી ગઇ,
મથ્યા રોકવા તોય આખરે ગઇ હવા પણ નાકસોંસરી ગઇ.

રણને દરિયે કરવા ચકલી રોજ સવારે
તળાવમાં ટીપું લઇ રણમાં જઇ નાંખે,
દરિયો પૂરવા ખિસખોલીજી રોજ સવારે
રણકણ લઇને દરિયે જઇને નાખે;
સૂરજ સામે તીર તાકતા ભીલ સમા
અંધાર સામે ગઇ કાંકરી કાનસોસરી ગઈ;

પીળા પાંદડે ખાઇ લથડીયાં ગઇ પાનખર પાનસોસરી ગઇ.
મથ્યા રોકવા તોય આખરે ગઇ હવા પણ નાકસોંસરી ગઇ.

[4]
સૈ, મેં તો પાણીમાં ગાંઠ પડી જોઈ.
ડેલી ઉઘાડ, મારું બેડું ઉતાર, કાળ ચોઘડિયે મેં સુધબુધ ખોઈ
સૈ, મેં તો પાણીમાં ગાંઠ પડી જોઈ.

પહેલાં તો એકધારી વહેતી’તી ગંગા ને પાણીનો રજવાડી ઠાઠ!
ઓણસાલ નદીયું નજરાઈ ગઈ એવી કે પાણીમાં પડી મડાગાંઠ

મરચાં ને લીંબુ કોઈ નદીએ જઈ બાંધો
પાણીમાં હોય નહીં બળિયા કે સાંધો
ડાકલા બેસાડીને ભૂવા ધૂણાવો કે પાણીને સીવી ગયું કોઈ
સૈ, મેં તો પાણીમાં ગાંઠ પડી જોઈ.

જાણતલ જોશીડા ઘાટે પધાર્યા ટિપણું ખોલીને વદ્યા વાણી
જળને જન્મોતરીમાં બરફ નડે છે ને બરફને કુંડળીમાં પાણી!
હવે જળની મુસાફરીમાં નડતર બરફ
હવે પાણી પણ કાઢતું નથી એક હરફ
ફળિયામાં સાદડી બેસાડીને પૂછો કે આંખ્યું મે ક્યાં જઈ ધોઈ?
સૈ, મેં તો પાણીમાં ગાંઠ પડી જોઈ.

કવિશ્રી અનિલ જોશીના કાવ્યપાઠ બાદ કવિશ્રી ભગવતીકુમાર શર્માના કવિકર્મ વિશે વાત કરતાં શ્રી જયદેવ શુક્લે જણાવ્યું હતું કે : ‘મને સાહિત્યનો ‘સા’ ઘૂંટાવનાર ભગવતીકુમાર શર્મા વિશે આજે મારે બોલવાનું છે ત્યારે સંકોચ અને આનંદ બંને અનુભવું છું. એમના વિશે તો હું શું બોલી શકું ? પણ તેમ છતાં એમની સર્જકતા કઈ કઈ દિશામાં જાય છે, ક્યા કયા પ્રશ્નોને સ્પર્શે છે, એમાં શું શું સિદ્ધ થાય છે, શું નથી થતું અને એમના સમકાલીનોની વચ્ચે કેટલું નોખું પ્રગટાવી શક્યા છે એની આસ્વાદમૂલક વાત કરવાનો પ્રયત્ન કરી જોઉં. સમયની ભીડમાં એકાંતનો સંદર્ભ પામવા મથતા કવિ ભગવતીકુમાર આસપાસના અર્થોના કોલાહલ વચ્ચેથી તાજો નરવો શબ્દ શોધે છે. એકાંત, ઉદાસી, હતાશા, નિરાશા, મૃત્યુનું સંવેદન એ ભગવતીકુમાર શર્માના સર્જનનું કેન્દ્ર છે. ભગવતીકુમારના મને ગમતા એક શેરથી વાતનો આરંભ કરું :

આમ તો છે સાવ થોરીલો સમય
વીતશે તુજ સંગ તે કોમળ હશે.

dsc03405આપણી આસપાસની કાંટાળી વાસ્તવિકતાથી વારંવાર આપણે છોલાતા રહીએ છીએ. વ્યક્તિને પ્રેમની પળોનો થોડોક છાંયો મળી જાય તો તે ભયાવહ વાસ્તવિકતા જીરવી શકે છે. આ આશા જ માણસને જીવાડે છે અને એથી જ અહીં ‘વીતશે’ અને ‘હશે’ એ ભવિષ્યરૂપો મહત્વનાં છે. એમાં સંભાવના છે. ઉત્તમ કળાકૃતિ ભાવકને વિકટ સંજોગોથી ઊંચકી લઈ આનંદલોકમાં લઈ જાય છે. બીજા એક શેરની વાત કરું. ‘કોઈ મારી ઉંબરે આવ્યું નહીં’ એવી એમની એક પંક્તિ જોઈને કોઈ કહી બેસે કે આમાં કવિતા ક્યાં છે ? ત્યારે આપણે કહેવું પડે કે પહેલાં પૂરો શેર સાંભળ…

કોઈ મારી ઉંબરે આવ્યું નહીં
વહેલ થંભ્યાનો સૂણ્યો’તો કિચૂડાટ.

હમ-રદીફ હમ-કાફિયા પ્રકારની ગઝલનો આ નોંધપાત્ર શેર છે. ગુજરાતી ગઝલમાં કદાચ ‘કિચૂડાટ’ કાફિયો આજ સુધીમાં પ્રયોજાયો નથી. તેમની ઘણી ગઝલો આ પ્રકારે લખાયેલી જોવા મળશે. ત્રીજો એક શેર લઈએ. પ્રતિક્ષા સતત કરવાની અને નિષ્ફળતા પણ સતત પામવાની. એમ થાય ત્યારે શું થાય ?

લોહીનો રંગ અશ્રુથી ફિક્કો પડી ગયો
ધબકારમાં નિ:શ્વાસથી ખાડો પડી ગયો.

સતતની પ્રતિક્ષા નિષ્ફળ જતાં ધબકારમાં અનેક ગોબાઓ પડી જતા હોય છે. ગઝલના આરંભના આ શેરમાં આધુનિક અભિવ્યક્તિનો સ્પર્શ પામી શકાય છે. ભગવતીકુમાર શર્મા ગઝલ રચે છે ત્યારે ગઝલની પરંપરાને આત્મસાત કરીને કેટલા ફંટાય છે, પૂર્વસૂરિઓએ રચેલી પદાવલીમાંથી કેટલું ગ્રહણ કરે છે; કેટલું છોડે છે અને તેમાં નીજીસત્વ ઉમેરી ગઝલની પદાવલીઓ કેટલી વિસ્તારે છે એ જોવું રસપ્રદ બને એવું છે. ‘કાનખજૂરો’ ગઝલમાં ‘ઝૂરો’ શબ્દને એમણે ચાર વાર પુનરુક્ત કર્યો છે :

જનમ જનમથી મળ્યું મને વરદાન અડાબીડ
માણસ છો તો ઝૂરો ઝૂરો ઝૂરો ઝૂરો

અહીં વરદાન શબ્દ ભાવકને કેવો છેતરે છે ! વરદાન અને શાપ એકાકાર થઈ ગયા છે. ઝૂરવું એ જ જાણે માણસ જાતનું ભવિતવ્ય છે. વર્ષોથી ભગવતીભાઈ સર્જન સાથે પત્રકારત્વ ક્ષેત્રે સતત સક્રિય છે. ગઝલ હોય કે સોનેટ, ટૂંકી વાર્તા હોય કે નવલકથા… ભગવતીભાઈએ પરંપરાગત લેખનથી આરંભ કર્યો હતો અને તે પછી એમની કલમને સતત વિકસાવી છે. એમણે ગઝલની પરંપરાને આત્મસાત કરી છે અને એમના સમકાલીનો આદિલ મન્સૂરી, ચિનુમોદી, મનોજ ખંડેરિયાની પ્રયોગધર્મી સર્જકતાના સંસ્કાર પણ ઝીલ્યા છે. તેમના અત્યાર સુધીમાં આઠ કાવ્યસંગ્રહો પ્રગટ થયા છે. ‘સંભવ’, ‘છંદો છે પાંદડા જેના…’ , ‘ઝળહળ’, ‘નખદર્પણ’, ‘અઢી અક્ષ્રરનું ચોમાસું’, ‘ઉજાગરો’ અને તાજેતરમાં પ્રગટ થયેલ ‘ગઝલાયન’ નામનો સંગ્રહ પ્રકાશિત થયો છે.’

શ્રી ભગવતીકુમારના અન્ય શેરો વિશે વાત કરતાં તેમણે કેટલાંક શેરો ટાંક્યાં હતાં. અને જણાવ્યું હતું કે : ‘આપણે ઊંટ સવારી કે ઘોડેસવારી જેવા શબ્દ જાણીએ છીએ પણ વાઘસવારી શબ્દ સાંભળ્યો નથી.

શક્ય નથી કે ઊતરી પડીએ અધવચ્ચાળે
જીવવું બીજું શું છે ? કેવળ વાઘસવારી

ભગવતીકુમાર શર્માના સ્વભાવથી જરા હટીને ખુમારી વાળી પંક્તિઓ આપણું ધ્યાન ન આર્કર્ષે તો જ નવાઈ :

બે મત પ્રવર્તે એના વિશે હું તો છું જ છું.
ઈશ્વર ઉપરની મારી આ સરસાઈ તો જુઓ

માણસના તો પડછાયા જ સાચી મિલકત છે એના વિશે કવિ કહે છે :

નથી એની હદ એક તસુ પણ વધુ
આ પડછાયો એ મારું સામ્રાજય છે.

કવિ સમકાલીન માણસોના વિવિધ રૂપો આલેખતાં આલેખતાં માનવ નિયતિની વાત સૂચક રીતે વિરોધની પ્રયુક્તિથી મૂકે છે :

મળી આજીવન કેદ ધ્રુવના પ્રદેશે
હતા આપણે મૂળ તડકાના માણસ

તેઓ ગઝલકાર હોવાની સાથે ગઝલ-સ્વરૂપના મર્મજ્ઞ પણ છે. એમણે કહ્યું છે કે : ‘ગઝલ લેખન નર્યો વ્યાયામ કે હથોટી ન બની જાય એની ચિંતા તો કરવી જ પડે. તેની આભાસી સુંદરતાના સ્વર્ણમૃગથી લોભાઈએ કે મુશાયરાની લોકપ્રિયતાના મૃગજળ પાછળ દોડીએ તો મોટી હાણ ગઝલની જ થાય. સર્જનમાં જે મર્યાદાઓ છે તે સ્વરૂપ કરતાં સર્જકોની વધારે જણાય છે બાકી હજી નવર્સજનની ઘણી શક્યતાઓ છે. ઉત્તમ સર્જકો હજીયે ગઝલનો મત્સયવેધ કરી શકે છે.’ ભગવતીકુમાર શર્મા એક જીવંત સાહિત્ય સંસ્થા બની રહ્યા છે. સૂરતના ગની દહીંવાલા, રતિલાલ ‘અનિલ’ અને ભગવતીકુમાર શર્માનું ગઝલની કાવ્ય તરીકેની સ્થાપનામાં પ્રદાન મહત્વનું છે. છેલ્લા પચાસ કે એથીય વધારે વર્ષોથી તેઓ ગુજરાત અને ગુજરાત બહાર મુશાયરાઓમાં ભાગ લેતા રહ્યા છે. તેઓ ભાવપૂર્વક અને શુદ્ધ ઉચ્ચાર સાથે ગઝલ રજૂ કરે છે. તાજેતરમાં એમના ધર્મપત્નીનું અવસાન થયું એ નિમિત્તે એમણે બે કૃતિઓ લખેલી એમાંનો એક જ શેર વાંચું છું :

આવી પડ્યો અચાનક સૂનકારના મૂલકમાં
આ પારના મૂલકથી ઓ પારના મૂલકમાં

હવે એમના બીજા સ્વરૂપ વિશે થોડી વાતો કરું અને એ છે હરિકાવ્યો. હરિકાવ્યો આપણે ત્યાં યોગ્ય પ્રમાણમાં ઓછા લખાયા છે. કેટલાક સુન્દરમથી લઈને રમેશ પારેખ સુધીમાં મળે છે. નરસિંહ, મીરા પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલા પ્રેમભક્તિના ગીતો તો આપણી મહામૂલી સંપદા છે. એ કપરો માર્ગ છે. એમાં પગલી પાડવા મથનાર ભગવતીકુમાર શર્મા પણ છે. એમણે કેટલીક પદરચનાઓ કરી છે એમાં : ‘આ તો હરી નામની હેલી, હરિ વરસે તો વ્યોમ…’ આદિને યાદ કરી શકાય. થોડા વર્ષો પહેલાં ગુજરાતી નારીના કામોમાં વણાઈ ગયેલું એક કામ હતું પાપડ વણવાનું. હવે તો તૈયાર પાપડનો યુગ છે પણ ત્યારે એ પ્રવૃત્તિઓમાં નારીનું હૈયું ખૂલતું. એ જોઈએ :

મેં તો પાપડ બાંધ્યાને આવી ઝરમરતી ઝૂલ
હવે કેમ કરીને તડકા તેડાવવા ?

કાળમીંઢ વાદળને કરગરી હું થાકી
વળી કાંચળીના મોર શેં ટાંકવા ?

કોરું આકાશ જોઈ સહિયર બરકી’તી
હાલ ગાશું ને વેલણ બટકાડશું

કાંસાની થાળી પે ગોરી હથેળીઓની
મેંદીની ભાતને તરાવશું

શ્રી જયદેવભાઈએ છેલ્લે કહ્યું હતું કે : ‘એમના સર્જનમાં ગઝલ મુખ્ય છે. એ પછી પદોગીતો છે. ભલે એમણે સોનેટ ઓછા લખ્યા પણ એ નિજી સત્વથી ટકે એવાં છે. ગઝલકાર તરીકે તેમનું પ્રદાન ગુજરાતી ગઝલ સાહિત્યમાં ખૂબ મહત્વનું છે.’

[ વધુ આગળ વાંચો : ભાગ-2 ]

Print This Article Print This Article ·  Save this article As PDF

  « Previous અસ્મિતાપર્વનું આચમન (ભાગ-2) – મૃગેશ શાહ
ચિંતનના ચબૂતરે – સંકલિત Next »   

22 પ્રતિભાવો : અસ્મિતાપર્વનું આચમન (ભાગ-1) – મૃગેશ શાહ

  1. સૌ પ્રથમ તો શ્રી મૃગેશભાઈ અભિનંદનના અધિકારી છે જેમણે ધમધમતા તાપમાં પવૅમાં હાજરી આપી આપણા સૌ માટે વિવિધ વાનગીઓ રુપી સાહિત્યનો થાળ તૈયાર કયૉ.

    સાહિત્ય પવૅમાં સુજ્ઞજનો પોતાની કૃતિઓનું વાંચન કરે તથા ચચૉ કરે તે નવી પેઢી માટે પ્રેરણારુપ છે.
    ચચૉની એરણ પર તપી દિવસના અંતે સુગમ સંગીતના સથવારે હળવા થવાનું સૌને ગમે..!!

    આ સાહિત્ય પવૅમાં સાહિત્યકારો દ્વારા એકબીજાનું સારંગી વાદન સમજાય તેવું નથી. કોઈ વ્યકિતી સાહિત્યકાર વિષે જાહેર મંચ પર તેની હાજરીમાં તટ્સ્થ અને પ્રામાણીક અભિપ્રાય કેટલે અંશે આપી શકે..?
    આ એકબીજાના સારંગી વાદનનો કંનસેપ્ટ ગળામાં ઉતર્યો નહિં..!! આમાં પ્રામાણિકતાનાં પ્રમાણ વિષે શંકા પડે તેમ છે. આ એકબીજાના સારંગી વાદન કરતાં કંઈક બીજું.. જેમાં ગુજરાતી સાહિત્યનું ભલું થતું હોય તેવો પ્રયાસ આવકાયૅ છે.

    સાહિત્યકાર વિષેનો અભિપ્રાય વાચકો પર છોડી દેવો જોઈએ.. છેવટે તો કૃતિને અમરત્વ વાંચક જ બક્ષતો હોય છે..જો કૃતિમાં અમરત્વ પામવાનાં ગુણ હોય તો..!!

    અસ્મિતા પવૅ ગુજરાતી સાહિત્યના સંવધૅનમાં મદદરુ થાય તેવો વિસામો છે.

  2. krishna patel says:

    i hav watched this 4 day program on t.v but reading has its own way
    vinesh antani n jay dev shukal was best.
    Khub j maja avi
    Bahu saras
    Waiting for next asmita parva eagerly

  3. અસ્મિતાપર્વની સરસ માહીતી આપી…
    ખુબ ખુબ અભિનંદન…

  4. dilip desai says:

    Dear Mrugeshbhai.
    Congratulation.In 12 years the blood in our body is complitly changed with new one.Reading this Ashmitapurva i feel the same new form of readgujarati.I pray God to give long life.Thanks.Dilip.

  5. Heena Parekh says:

    આ વર્ષે અસ્મિતાપર્વ ટી.વી. પર માણી શકાયું નહોતું. એનો મનમાં વસવસો હતો. પણ તમારું આચમન વાંચીને તો અસ્મિતાપર્વ મહુવામાં બેસીને માણ્યું હોય તેવું અનુભવાયું. ખૂબ જ સરસ આલેખન. અભિનંદન.

  6. પ્રથમ તો સંત શિરોમણી શ્રી મુરારીબાપુને કોટી કોટી વંદન.
    અસ્મિતા એટલે આત્મજ્ઞાન!!

    આસ્મિતા પર્વ એટલે આત્મજ્ઞાનનું પર્વ! એ પણ સાહિત્ય સર્જકોના સાનિધ્યમાં આપ-લે થતું આત્મજ્ઞાન!
    ધન્ય છે બાપુ આપને આપની આ સેવા માટે!

    અને ધન્ય છે મૃગેશભાઈને કે આપ અમને અહિં અમેરિકા બેઠા આ પર્વનું આચમન કરાવ્યું!

    આપનો આભાર! આપની સાહિત્ય સેવાની આ મશાલ જલતી રહે એવી અભ્યર્થના!!

  7. આપનો પ્રયાસ, જ્હેમત જાણે કે ગુજરાતી ભાષાને ધરપત. માતૃભાષા પ્રત્યે આપની નિષ્ઠા આદરણીય છે. અનેક અભિનંદન. ——–વિજય સોલંકી.

  8. રેખા સિંધલ says:

    આભાર સાથે ધન્યવાદ મૃગેશભાઈ !

  9. dipak says:

    Congratulations & many thanx to Mrugeshbhai for all this about Asmitaparva.

  10. Maheshchandra Naik says:

    ખુબ આનન્દ થઈ ગયો, લાઈવ માણતા હોય એવો અનુભવ થયો, હુ અસ્મિતા પર્વની ડીવીડી મન્ગાવવુ છુ પણ હાલમા કેનેડામા હોવાથી તમારા દ્વારા અમને આનન્દ આપવા માટે આપનો આભાર અને અભિનદન ………………

  11. ખુબ ખુબ અભિનંદન…..
    ધન્યવાદ મૃગેશભાઈ !

  12. vibhuti says:

    v. v. interesting & informative article. pl. keep sending … i m v. thankful to u.

  13. kaushal says:

    ખુબજ આનન્દ થયો જાનિ ને કે આ પ્રકર ના મહોત્સવ થાય છએ…….ખુબ ખુબ આભાર ……..

    અને ધન્યવાદ………

    આજ રીતે ગુજરાતી હોવા નુ ગૌરવ વધાર તા રહો……..
    ખુબ ખુબ આભાર ……..

  14. Vraj Dave says:

    શ્રી શાહસાહેબ,
    આપનો ખુબ ખુબ આભાર. જોવામાં,સાંભળવમાં અને વાંચવામા ઘણો તફાવત હોય છે.દ્રશ્ય પસાર થઈ જાયછે, સાભળવામાં યાદ રાખવું મુસ્કેલ છે વાંચવામાં શબ્દો આપણી સાથે જ રહે છે.
    આપના તરફથી રજુ થતા લેખો,કાવ્યો અને સુવિચાર પ્રભાવશાળી હોઇ છે. પ્રતિભાવ માટે મોકળું મેદાન આપવા બદલ પણ આભાર.
    આપના રીડ ગુજરાતી એતો દેશ વિદેશમાં વસવાટ કરતા તમામ ગુજરાતીને એક તાંતણે બાંધી દીધા.

    વ્રજ દવે
    ગુજરાત

  15. Rita Saujani says:

    Thank you Very much Mrugeshbhai!

    Memories flooding in my mind of my Gujarati class of University!

  16. kinnaribhatt says:

    મ્રુગેશભાઈ,

    નમસ્તે.

    પૂર્વે ઈ-મેઈલ પર થયેલી વાત સંદર્ભે, મૂળ વાર્તાના અંગ્રેજી અનુવાદ મુજબ, મન્ટોની ખ્યાત ટૂંકી વાર્તાના અમર થઈ ગયેલા પાત્રનું નામ છે ટોબા ટેક સિંઘ (Toba Tek Singh).

    મન્ટો અને બીજા અનેક લેખકો દ્વારા ભાગલા વિશે લખાયેલી અનેક ટૂંકી વાર્તાઓમાં શિરમોર ગણી શકાય એવી આ કૃતિ માનવ હ્ર્દયને ઝંકૃત કરનારી અને વાચકને એક જ પળમાં હસાવી-રડાવી શકે છે.

    આભાર
    કિન્નરી

  17. nilam doshi says:

    આંખે દેખેલ પ્રસંગોનો અહેવાલ વાંચવાની પણ કેવી મજા પડી જાય એનો અનુભવ કરાવી દીધો…

    આભાર..

નોંધ :

એક વર્ષ અગાઉ પ્રકાશિત થયેલા લેખો પર પ્રતિભાવ મૂકી શકાશે નહીં, જેની નોંધ લેવા વિનંતી.

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.