- Readgujarati.com - http://archive.readgujarati.in/sahitya -

ચિંતનના ચબૂતરે – સંકલિત

[1] જીવનની સાર્થકતા – વિરેન શાહ

[રીડગુજરાતીને આ સુંદર લેખ મોકલવા માટે શ્રી વિરેનભાઈ શાહ (ટેક્સાસ, અમેરિકા)નો ખૂબ ખૂબ આભાર. આપ તેમનો આ સરનામે virenpshah@gmail.com પર સંપર્ક કરી શકો છો.]

માણસમાં સમજણ જેમ જેમ આવતી જાય તેમ તેમ પુખ્તતા આવતી જાય છે. જેમ કે નાની ઉંમરે વ્યક્તિની સમજ, હિંમત અને પુખ્તતા એની ઉંમર જેટલી મર્યાદિત હોય છે. એ પછી જ્યારે ઉંમર વધે ત્યારે સમજ વિકસતી જાય છે. એ સમજ વ્યક્તિને પોતાનો સમય કઈ રીતે પસાર કરવો એનું જ્ઞાન આપે છે. મારી દષ્ટિએ મોટાભાગના લોકો પુખ્તતા અથવા સમજણને ભણવાનું પૂરું થાય એ પછી તાળું મારી દેતા હોય છે ! એ પછી એમનામાં ખાસ વધારો જણાતો નથી. આ રીતનું જીવન જાણે સુખ-સગવડોની કેદમાં બંધાઈ જાય છે. સમજ વિકસિત ન થાય તેથી જાગૃતતા પણ વિકસતી નથી. જીવનનો વિકાસ અટકી જાય છે. છેવટે એક જ રૂઢિમાં સવારથી સાંજ, સાંજથી રાત એમ દિવસો, અઠવાડિયાઓ અને વર્ષો ચાલ્યા જાય છે.

એક ફિલ્મમાં કોઈક જુવાન વ્યક્તિને ગાડી લઈને ઘરે આવતો બતાવવામાં આવે છે. લગભગ દોઢ-બે મિનિટ પછી એ જ વ્યક્તિને ફરીથી ગાડી લઈને ઘરે આવતો બતાવવામાં આવે છે, પરંતુ આ બીજીવારના દ્રશ્યમાં ફરક એ છે કે તે વ્યક્તિના વાળ સફેદ થઈ ગયેલા છે, ઘર વીસ વર્ષ જૂનું થઈ ગયું છે અને બાળકો યુવાન અથવા પરિણીત થઈ ગયા છે. આ દ્રશ્યનો અર્થ એ છે કે વચ્ચેના વીસ વર્ષોમાં માણસ રોજિંદી ઘટમાળમાં એવો તો ઘેરાઈ ગયેલો છે કે ફિલ્મમાં વચ્ચેના એ વીસ વર્ષોમાં શું થયું એ બતાવવાની જરૂર જ નથી રહેતી ! આ વાત અહીં કરવાનો ઉદ્દેશ એ છે કે ભણવાનું પૂરું થાય અને વ્યક્તિ નોકરીએ લાગી જાય પછી જીવનમાં જાણે કશું નવું બનતું જ નથી. રૂઢિગત જીવન ચાલ્યા કરે છે. લોકો નોકરી-બાળકો અને સામાજિક જવાબદારીઓની ઘરેડમાં એવા તો જકડાઈ જાય છે કે ચક્કરની જેમ બસ ગોળગોળ ફર્યા કરે છે ! એ બધાની વચ્ચે માણસનો વ્યક્તિગત વિકાસ સાવ શૂન્ય થઈ જાય છે.

આમાં વ્યક્તિનો વાંક ઓછો છે કારણ કે માણસ સંજોગોનો શિકાર બનતો હોય છે. પણ તેમ છતાં, અમુક ટકા લોકો એવા છે જે કોઈ પણ સંજોગોમાં પોતાનો વ્યક્તિગત વિકાસ જાળવી રાખે છે. શાળાના દિવસો દરમ્યાન થતી શીખવાની ઈચ્છા, કૂતુહલ કે ઉત્સુકતાને તેઓ આજીવન સાચવી શકે છે. જે લોકો આ જાળવી શકે છે તેઓ બીજા સામાન્ય લોકોથી જુદા પડે છે. આ પ્રકારના લોકોને એક વસ્તુ ખબર હોય છે કે એમને શું જોઈએ છે – અને તેથી એ લોકો સતત નવું શીખવાનું અને જાણવાનું ચાલુ જ રાખે છે. દર વર્ષે કે દર મહિને એ લોકો પોતાની જાતને ‘અપગ્રેડ’ કરતા રહે છે અને તેમને એમ કરવાનો આનંદ આવે છે. જીવનમાં કશુંક નવું જાણતા રહેવાની આ પ્રક્રિયા એમને ઘણા ફાયદાઓ કરી આપે છે. જેમ કે, આ પ્રકારના લોકો માનસિક રીતે વધુ તંદુરસ્ત અને વિકટ પરિસ્થિતિઓમાં પણ પોતાનું માનસિક સંતુલન જાળવી શકે તેવા બની રહે છે. તેઓને શારીરિક તંદુરસ્તીનો લાભ પણ મળતો રહે છે કારણ કે સંપૂર્ણ માનસિક શાંતિ એમના શરીરને સ્વસ્થ રાખવામાં મદદરૂપ થાય છે. આ લોકો જીવનના પ્રશ્નોથી ઝટ ગભરાઈ ઊઠતા નથી. તેઓ જીવનમાં પ્રશ્નો અને સમસ્યાઓ ઊભી જ ન થાય એ પ્રકારનું આગોતરું આયોજન કરનારા હોય છે.

આ સાથે ઉત્સાહથી જીવન જીવનારને બીજો ફાયદો એ થાય છે કે એના વિચારોની સ્થિરતા એને સારો એવો આર્થિક ફાયદો પણ કરી આપે છે. તેઓ જીવનના અંત સમયે પણ પૈસે-ટકે સ્થિર રહી શકે છે. વિશ્વ-પ્રવાસની પોતાની ઈચ્છાઓ પૂરી કરી શકે છે. વિશ્વની સંસ્કૃતિઓની અનુભૂતિ માણી શકે છે. એમનું નિવૃત્ત જીવન એવી રીતે પસાર થાય છે જેવું અગણિત લોકો પોતાના સપનામાં આદર્શ રૂપે જોતા હોય છે ! જીવનના અંતે એમને પોતાની અંદરથી એક હાશકારો મહેસૂસ થાય છે કે જીવન ખૂબ સફળતાપૂર્વક પસાર થયું અને કોઈ કામ ખોટું થયાનો એમને રંજ રહેતો નથી.

શું આ પ્રકારનું વહેતી નદી જેવું જીવન દરેક જણ રાખી શકે ખરું ? જો કુદરતી રીતે વિચારવાની આ પ્રકારની પદ્ધતિ વિકસી ન હોય તો પણ યોગ્ય દિશા વિશે જાણ્યા પછી સતત પ્રયત્નો કરીને જાગૃતતા કેળવી શકાય છે. એક વાર મન જાગૃત થઈ જાય પછી એ પોતે જ આપોઆપ ઓછી અગ્રતાવાળા કામોને ઘટાડીને વધુ ને વધુ વિકાસને લગતાં કામો તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા લાગે છે. બર્થ-ડે પાર્ટી, ગેટ-ટુ-ગેધર, ઘરના સરસામાનની ખરીદી, ગાડીનું સમારકામ વગેરે જેવા અસંખ્ય ટાળી ન શકાયે એવા કામોની વચ્ચે પણ સમય ચોરીને જરૂરી કામો પ્રથમ થાય અને વિકાસને લગતાં કામો સૌથી પહેલાં થાય એવું મન ગોઠવી આપે છે. મનની આ જ તો ખૂબી છે ! પણ તકલીફ એ છે કે મનનો માલિક જ્યાં સુધી આ ખૂબીને વાપરે નહિ ત્યાં સુધી તે વણવપરાયેલી પડી રહે છે. જેમ કે, તમારી ગાડીના ચાર ગિયરમાંથી ચોથા ગિયરમાં વાહનને સૌથી વધારે ઝડપે હંકારવાની શક્તિ રહેલી છે. પરંતુ, જ્યાં સુધી એ ગિયર પાડો નહિ, ત્યાં સુધી ગાડી એ સ્પીડ પર જઈ શકે નહિ. આ પ્રકારની જાગૃત અવસ્થા જેટલી વહેલી આવે, એટલી પુખ્તતા વહેલી આવે અને એટલો જ જીવનનો વિકાસ ઝડપી થાય. જાગૃત અવસ્થામાં મનનો વિકાસ ‘લોગેરિથમિક સ્કેલ’ પ્રમાણે થાય છે; એટલે કે વિકાસ જ્યારે દસગણો થાય ત્યારે એને ડબલ થયો કહેવાય અને સો ગણો થાય ત્યારે ત્રણગણો ! ટૂંકમાં, વિકાસ જેટલો ઝડપી થાય એમ માણસ વધુ ઝડપથી આપોઆપ વધુને વધુ સારી રીતે વિકસ્યા કરે.

આ પ્રકારનું જીવન જીવવાથી વ્યક્તિમાં નવો આત્મવિશ્વાસ ઊભો થાય છે. કોઈ એક સમયે તે ભયમુક્ત બનીને જીવન જીવતો થઈ જાય છે. આ ભયમુક્ત જીવન માણસના મનને એવી અવસ્થામાં લઈ જાય છે જેના પર પ્રબુદ્ધ લોકો પહોંચ્યા હોય છે. જ્યારે મનની સંતુલિત અવસ્થા હોય ત્યારે વ્યક્તિ અંદરથી મજબૂત બને છે. એના અવાજમાં ગજબની શાંતિ અનુભવાય છે. સામાન્ય વ્યક્તિઓની જેમ હાંફળા-ફાંફળા થઈને, ચિંતિત બનીને ઊંચા જીવે દોડાદોડ કર્યા કરવાની એની અવસ્થા બદલાઈ જાય છે. ચિંતાને સ્થાને નૂતન દષ્ટિકોણ, આળસના બદલે પ્રવૃત્તિ અને દોડાદોડની જગ્યાએ શિસ્તબદ્ધ આયોજન શરૂ થાય છે. પરિણામની ચિંતાને બદલે સર્જનનો આનંદ મનમાં વ્યાપી જાય છે. આત્મા જેમ સત્ત, ચિત્ત અને આનંદ સિવાય બીજા કશા તરફ ગતિ કરતો નથી એ રીતે મન સૃષ્ટિના સ્પંદનો સાથે તાદાત્મય સાધી લે છે, જેથી મન એના પ્રાકૃતિક મૂળ સ્વરૂપમાં પાછું ફરે છે. આને વગર ધ્યાને સમાધિ કહી શકીએ ! આ સ્થિતિમાં પડકારો તકમાં ફેરવાઈ જાય છે અને જીવનનો અનુભવ દરેક ક્ષણે સાર્થક થતો જાય છે. ડરના સ્થાને હિંમત અને ઉચાટના સ્થાને વિસ્મયનો ભાવ ઊભો થાય છે. જેમ ભગવાન બુદ્ધ માટે આગાહી હતી કે તેઓ ચક્રવર્તી સમ્રાટ અથવા પ્રબુદ્ધ સંન્યાસી થશે.. એવી રીતે જો વિકાસનો સાચો પંથ મળી જાય તો માનસિક અવસ્થા સંસારમાં રહેવા છતાં ધ્યાન કરનારા યોગી જેવી થઈ રહે છે.

તમને જીવનમાં કંઈક વિશેષ કરવાની ઈચ્છા હોય તો પ્રગતિ કરવાની તક શોધી કાઢો અને એ લક્ષ્ય તરફ સતત આગળ વધો તો આવી પરિસ્થિતિ અને ઉત્તમ અવસ્થાઓ પર પહોંચવાની શક્યતાઓ વધી જશે.
.

[2] પ્રભુ જ પ્રિયતમ ! – ટીના ધિરવાણી

[રીડગુજરાતીને આ સુંદર કૃતિ મોકલવા માટે યુવા સર્જક ટીનાબેનનો (ડોંબિવલી, મુંબઈ) ખૂબ ખૂબ આભાર. આપ તેમનો આ સરનામે tina_dhiravani@yahoo.co.in સંપર્ક કરી શકો છો.]

માણસ એ સામાજીક પ્રાણી છે. એ કદી એકલો રહી શકતો નથી. એને સતત કોઈકના સાથ અને સહકારની જરૂર પડે છે. આધુનિક વ્યસ્તતાભરી જીવનશૈલી એવી થઈ ગઈ છે કે તેને પોતાના અંતરાત્મામાં ઊંડાણપૂર્વાક ડોકિયું કરવાનો કે પોતાના આત્મારામને જાણવાનો-સમજવાનો પ્રયત્ન તો શું વિચાર સુદ્ધાં નથી આવતો. માણસ પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત બનીને રાચ્યા કરે છે. પરંતુ જેમનો સાથ અને સહકાર મેળવવા માટે તે પોતાના સ્વતત્વની પરવા કર્યા વિના અહીં તહીં ભટકી રહ્યો છે તે ખરેખર તેને પોતાના કહી શકાય એવા છે કે ? સંબંધો ભલે ને મિત્રતાના હોય, સગાં-સ્નેહીનાં હોય, ધંધાકીય હોય કે પાડોશના હોય – બધી જ જગ્યાએ વ્યક્તિ પોતાના સ્વાર્થનો જ વિચાર કરતી જણાય છે.

કોઈક કસોટીની પળે વ્યક્તિ જ્યારે આત્મકેન્દ્રિત બનીને પોતાના અંતરાત્મામાં ડોકિયું કરે છે ત્યારે તેને ખરી પરિસ્થિતિની જાણ થાય છે. જ્યારે એ સુખના સ્વર્ગમાં રાચતો હોય ત્યારે તો ‘હું બધું જ મેળવી શકું છું… હું ગમે તે કરી શકું છું….’ જેવા અહંકારભર્યા વાક્યો તેના હોઠ પર રહેતા હોય છે. પરંતુ દુ:ખના સમયે આક્રંદ કરતું હૈયું તેને નરી વાસ્તવિકતાનો અનુભવ કરાવે છે કે ‘હું જગતમાં સાવ એકલો છું, મારા જીવનમાં “મારું” કહી શકાય એવું કોઈ વ્યક્તિ મારી સાથે નથી કે જે મને મારી મુશ્કેલીઓમાં મદદ કરે….’ એવા સમયે તે ખરા હૃદયથી ઝંખના કરતો હોય છે કે આ સ્વાર્થી જગતમાં કાશ મને કોઈ એવી વ્યક્તિ મળે જે સાવ નિ:સ્વાર્થ ભાવે મારી પડખે સદાય ઊભી રહે. વ્યક્તિનો અંતરાત્મા પ્રભુને પ્રાર્થના કરતા પોકારી ઊઠે છે કે :

હું તો રાહ જોઉં એવા પ્રિયવરની
જે મારા જીવનમાં આવે ને
મારા શ્વાસરૂપી સ્પંદનમાં એ સમાયે

મારા ચહેરારૂપી પુસ્તક પરથી આંખોના અક્ષરોને વાંચે
મારી ભાવનાઓ અને લાગણીઓને કીધા વગર એ જાણે
નિ;સ્વાર્થ ભાવે પ્રેમ કરીને મને પ્રભુ પ્રતીતિ કરાવે

આવી પડે ઘોર વિપદા જ્યારે મોહ મને ભરમાવે
પ્રેમ તણા સાનિધ્યમાં લઈ હૂંફ દઈ પંપાળે
એનો સથવારો મને આત્મિયતાનું ભાન કરાવે

ઓહ શ્રીકૃષ્ણ ! હવે ના રાહ જોવાતી, કૃપા દષ્ટિ વરસાવો
એવા કોઈ પ્રિયતમને મારા જીવનમાં મોકલાવો
જેનો સહવાસ મને તમારા અસ્તિત્વની અનુભૂતિ કરાવે

આ કરુણ હૃદયની પુકાર એ ફક્ત મારી કે તમારી જ નથી, પરંતુ પ્રત્યેક માનવ માત્રમાં રહેલા અંતરમનની છે. દરેક વ્યક્તિએ જીવનની કોઈ એકાદી ક્ષણોમાં તો જરૂરથી વ્યાકુળ બનીને એવા સાથીની ઝંખના કરી હશે જ ! સૌથી સફળ કહેવાતો સાધન-સંપન્ન વ્યક્તિ, જે બહારથી બધી જ રીતે સુખી અને સમૃદ્ધ લાગતો હોય છે પરંતુ અંદરથી નિરાશ અને ભાવવિહીન થયેલો હોય છે. સંસારની અસારતાથી કંટાળીને તેની આંતરિક વેદના પર મલમ લગાડી શકે તેવી કોઈક વ્યક્તિની ઝંખના તે કરતો હોય છે; જે તેના જીવનની પ્રેમાળ દવા બનીને તેના મનના જખમને રૂઝવે અને પરમાનંદનીય અનુભૂતિનો અહેસાસ કરાવી શકે.

જીવનની આ કોમળ ભાવનાઓ દરેક વ્યક્તિમાં સુષુપ્તરૂપે દબાયેલી હોય જ છે, જરૂર છે માત્ર તેને મંથન દ્વારા બહાર કાઢવાની. આ મનોમંથન કરતી વખતે વ્યક્તિ કેટકેટલાય વ્યક્તિઓને તેમની વચ્ચેના સંબંધોને, વ્યવહારોને, લાગણીઓને પોતાના સ્મૃતિપટલ પર ફંફોળી જુએ છે પરંતુ જેને પોતાનો કહી શકાય અને જેના અસ્તિત્વમાં પોતાનું અસ્તિત્વ ઓગાળીને તેમાં એકાકાર થઈ શકાય અને જેનો સાથ તથા નિ:સ્વાર્થ પ્રેમ દરેક પરિસ્થિતિમાં તેને શીતળતા અને શાંતતાનો અનુભવ કરાવે, તેવી કોઈ જ વ્યક્તિ તેને દેખાતી નથી ત્યારે તેનું ઉદાસ ચિત્ત અનાયાસે જ આત્મકેન્દ્રિત બની જાય છે… એવા સમયે, તેને અંતરના ઊંડાણમાંથી પ્રેરણા મળે છે કે હું તો તારી અંદર જ બેઠેલો છું ને તું મને બહાર શોધ્યા કરે છે ?

ઈશ્વર સતત ને સતત આપણી સાથે જ હોય છે. આપણે નજરોના ઘોડાપૂર દોડાવીને સર્વત્ર નજર નાંખી લઈએ છીએ પરંતુ આપણા હૃદય સિંહાસન ઉપર બિરાજતા પ્રિયતમને જ ભૂલી જઈએ છીએ અને તેથી જ મૃગજળ સમાન આપણે આભાસી અને નાશવંત વસ્તુઓ પાછળ જીવનપર્યંત ભટકતા રહીએ છીએ. તેથી જ જરૂર છે ઈશ્વરને જ પ્રિયતમ માનીને તેમના બની જવાની અને તેમના જ સથવારે નિષ્કામરૂપી કર્મો કરતા રહીને સંસારરૂપી બાગમાં પ્રસરેલી પ્રેમતણી સુગંધને માણીને જીવનને મહેકાવવાની.