હવાનાં તીણાં દાંત – સુરેશ જોષી

કોઇ વાર એવું લાગે છે કે જાણે હવાને તીણાં દાંત છે. તડકો કાટ ખાઇ ગયેલી છરીની ધાર જેવો લાગે છે. પાણી કાચના ઝીણા ભૂકા જેવું લાગે છે, આપણી પોતાને આંખ શારડીની અણીની જેમ મગજને કોતરતી લાગે છે. એને બંધ કરી શકાતી નથી. કદાચ આપણે માટે સૌથી ભયંકર શાપ આ જ હોઇ શકે. એથી જ તો સાર્ત્રની નરકની કલ્પનામાં ‘ઇન-કેમેરા’ નાટકનાં પાત્રો આંખ બીડી શકતાં નથી. બ્રહ્યાંડનાં સર્જન વેળાએ પૃથ્વીમાંથી ચંદ્ર દૂર ફેંકાયો એ તો એક વાર બની ચૂક્યું. અનેક જવાળામુખીવાળો ચંદ્ર આપણે માટે તો આખરે શીતળ બની રહ્યો, પણ આપણાં ચિત્તના બ્રહ્યાંડમાં તો આ ભાંગવા તૂટવાની દૂર ફેંકાવાની ક્રિયા તો ચાલ્યા જ કરે છે. આ ઉત્પાત સહન કરવાની ક્ષમતા આપણાંમા છે ખરી?

આથી જ તો સહેલાઇથી સ્વસ્થતા પ્રાપ્ત કરી શકનારાઓની મને અદેખાઇ નથી આવતી. ઠંડા પડી ગયેલાં નિર્જીવ ગ્રહના જેવી એમની જિંદગીમાં માત્ર ઠરી ગયેલાં જવાળામુખીઓનાં ધારાં સિવાય બીજું કઇ નથી. આપણી બે આંખો એ ખુલ્લા અને કદી ન રૂઝનારા ઘા જેવી છે. આપણું મોઢું પણ એવું જ છે. આસ્તિક લોકો એવું કહેશે કે એ ઘા ઇશ્વરથી આપણા થયેલા વિચ્છેદનો છે. આપણો જન્મ પણ ઘા ના મુખમાંથી જ થાય છે. આપણાં મરણમાં જ કેવળ નિષ્ચેષ્ટતા છે, પણ કેટલાંક લોકો મરણ પહેલાં આવી નિશ્ચેષ્ટતા પ્રાપ્ત કરી લે છે.

દિવસ દરમિયાન કેટલાં બધાં માણસો જોડે મળવાનું આવે છે. સૌ પોતપોતાનાં ભ્રમણપથમાં પોતાની ધરી પર ફરતા હોય છે. આપણી ભ્રમણગતિનો જો કોઇની ભ્રમણગતિ જોડે મેળ ખાય છે તો અજવાળું અજવાળું થઇ જાય છે. લયના મેળનું સંગીત સંભળાવા લાગે છે. પણ અરાજકતાના અકસ્માતો વચ્ચે આવો મેળ પણ એક અકસ્માત જ બની રહે છે. વાતો કરતી વેળાએ કોઇક વાર મને મારો જ અવાજ પારકો લાગે છે. એનો અમુક લહેકો મને ખંધાઇભર્યો લાગે છે. કોઇ વાર રોષની આંચને દબાઇ દેવી પડે છે. કોઇ વાર શબ્દો ઝરણાંની જેમ ખળ ખળ વહી જતાં હોય ત્યારે જાતે જ શીલા થઉને એને રોકી લેવાં પડે છે. ધીમે ધીમે ચેતના દાહક તેજાબ જેવી બની જાય છે. સ્વપ્નોની કોર દાઝે છે. વિચારો ઘુમાય છે, અને કશું કારણ નથી હોતું છતાં આંખે ઝાંય વળે છે. મારી આજુબાજુના માણસોને બોલતા સાંભળુ છું. કોઇક નો અવાજ પવનમાં ખખડતાં પતરાં જેવો હોય છે, કોઇક નો અબરખના પડ જેવો, કોઇનો અવાજ સિંથેટીક રબરના જેવો તો કોઇનો સેક્રિન જેવો – પહેલાં મીઠો ને પાછળ કડવાશ મૂકી જનારો. સૂકા ઘાસમાં થઇને દોડી જતી અગ્નિની જાળ જેવો અવાજ પણ સાંભળ્યો છે. કોઇક વાર નિર્જન સૂના સૂના મહાદેવના મંદીરના ગભારામાં વાગતા જૂના ઘંટના જેવો અવાજ પણ સંભળાય છે. મને આંખ બંધ કરીને માનવીના અવાજો સાંભળવાનું ગમે છે. અહંકારીના અવાજમાં જે બરડત હોય છે તે છતી થઇ જાય છે. દંભીના અવાજમાં શેવાળના જેવી ચીકણી લીસ્સી ભીનાશ હોય છે. દિવસને છેડે આ બધા સાંભળેલાં અવાજોના ભંગારમાં દટાઇ ગયેલો એક અર્ધોચ્ચારિત શબ્દ – શરદની રાતની અખીલી પોયણીના જેવો ઝાકળભીનો, ચન્દ્ર સ્પશર્યો ને રાત્રિના એકાંતના મખમલમાં વીંટેલો શોધવો શી રીતે !

આમ જ બધું મૂલ્યવાન આ સંસારમાં ભંગાર નીચે દટાઇ જાય છે. એ મહામૂલું ધન જો શોધીને ફરી પામીએ તો ઠીક, નહીં તો જિંદગી પોતે જ ભંગાર બની જાય. કેટલીક વાર એક આંસુ માત્રથી બચી જવાય, પણ આપણા નસીબમાં એ આંસુ હોતું નથી. કેટલીક વાર આપણાં ચરણ આપણને જુદી જ દિશામાં દોરી લઇ જાય છે. પછી આપણે જ ઉંડા ભોંયરામાં ઊતરી પડીએ છીએ, પછી એનો બીજો છેડો શોધવામાં જિંદગી પૂરી થાય છે. પણ થરમોસના કાચનાં બે પડ વચ્ચેની રેતી જેવું કેટલીક વાર આપણું જીવન બની જાય છે. માત્ર કોઇકની ગરમી કે ઠંડીને સાચવી રાખવાનું આપણું કામ હોય છે. પ્રેમ આપણે સાચવી રાખવો, પણ તે અસ્પૃશ્ય રહીને, એનો અંશ સરખો આપણે ન પામીએ, બે કાચના પડની કેદ એ જ આપણી સુરક્ષિતતા ! આ સુરક્ષિત રહેવાની વૃત્તિ જ આપણને વામણાં બનાવી દે છે.

ઘણા લોકો આપણી પાસેથી સાકરનાં ગાંગડા જેવી જ અપેક્ષા રાખે છે. એઓ ધારે ત્યારે આપણને મોઢામાં મમળાવી શકે, આપણને ચૂસી શકે. આપણું ચૂર્ણ કરી શકે. આપણને ઓગાળી દઇ શકે, પણ આ બધી સ્થિતિમાં આપણે આપણી મધુરતા છોડવાની નહીં. આમ છતાં આપણી મધુરતાની માત્રાથી એમને કદી સંતોષ થતો નથી.

ઘણાં ઘર જોંઉ છું તો પ્રાણ વગરનાં ખોંખાં જેવા લાગે છે. વાર્નિશ કરેંલું ફર્નિચર હોય છે, આદમકદ અરીસા હોય છે, બારણે તોરણ ઝૂલતાં હોય છે છતાં ક્યાંય ધરપત થતી નથી. આથી અજાણ્યા ઘરમાં પ્રવેશતાં જરા ભય લાગે છે. કોઇ ઘરમાં માનવી જ સંગ્રહસ્થાન જેવા હોય છે. હવાની પેટીમાં પુરાઇને એઓ જીવે છે. બનાવટી દાંતનું ચોકઠું તો આપણને પરિચિત છે, પણ આખું મોઢું બનાવટી પહેરનારાં માણસો ક્યાં નથી?

જીવનની તૃષા ઘણી વાર સંતોષાતી નથી. આંખ તરસી રહી જાય છે. દરરોજની એક સરખી જીવનરીતિનું ઘટનાચક્ર ફરતું રહે છે. શૂન્યને શૂન્યમાંથી ઉલેચે છે. તેથી કરીને આ તૃષાથી બચવાની પ્રાર્થના હું કરતો નથી. એ તૃષા ન હોય તો જીવનની ઝંખના જ ન રહે. આઠે પહોરનો નિત્યક્રમ તે કાંઇ જીવન નથી. આ તૃષાની અવેજીમાં બીજું કશું ચાલી શકે નહે. સમાધાનવૃત્તિ ધરાવનારા સંત હોય છે, એવું મને લાગતું નથી. એઓ મોટેભાગે તો કાયર જ હોય છે. અજંપો હોવો તેને ભલે અવાસ્તવિકતાનું લક્ષણ ગણવામાં આવે. માણસ હોવું અને પૂરા સાત્વિક હોવાનો દાવો કરવો એ અસંભવ ઘટના છે. એ સાધ્ય ભલે હોય, પણ જે ઘડીએ એ સિધ્ધ થઇ ચુકે પછી તમે માનવસંદર્ભની બહાર ચાલ્યા જાઓ છો. આ અજંપો રોમેન્ટિક સ્વભાવનું લક્ષણ છે, નાદાની છે, ઠરેલપણાનો અભાવ છે. આ બધું જિન્દગીભર સાંભળતો આવ્યો છું. પણ સળ જરાયે ન ભાંગી હોય એવાં કોરાં કડકડતાં કપડાવાળો ભદ્ર સમાજ મને ગૂંગળાવી મૂકે છે. ભદ્રતા એટલે નિર્વીર્યતા એમ શા માટે હોવું જોઇએ ? પ્રાણનો ઉદ્રેક પ્રબળપણે વર્તાવો જોઇએ. એના ઉચ્છલ સ્ત્રોતનો કલધ્વનિ સાંભળવાને હું તલસી રહું છું.

સવારે જોંઉ છું તો દિશાઓનાં મુખ મ્લાન હોય છે. હજી ઠંડીનો ચમકારો અનુભવાતો નથી. તારા અને તૃણ વચ્ચે હજુ આકાશી વાર્તાલાપ શરૂ થયો નથી. હજી સુરખીનો અનુભવ થતો નથી, બધું જાણે મંદપ્રાણ છે. પણ મને કરાર વળતો નથી. દિવસને છેડે સૂવા માટે આંખો બીડું છું ત્યારેય નિંદ્રાના પાતળા આસ્તરણને ભેદીને આ અજંપો ઉછાળા મારે છે. કોઇ વાર એ આસ્તરણ ફાટી જાય છે. ઉન્નિદ્ર આંખે રાત્રિના પ્રહરોની છાયાને જોઇ રહું છું ત્યારે ડહોળાયેલી સ્મૃતિનાં જળ નીતર્યા બને છે. વર્તમાનના પટ પરથી હડસેલાઇ ગયેલો ને ભૂતકાળ બની ગયેલો સમય પાછો આવે છે ને બધું એકાકાર થઇ જાય છે, શરીર અને ચેતના જાણે એકરૂપ બની જાય છે. આવી સ્થિતિમાં જ સરી પડીને રાતને ચાલી જવા દંઉ છું. સુરજ નું પહેલું કિરણ આ એકરૂપતાને છેદી નાંખે છે. શરીર થાકની ફરિયાદ કરવા લાગે છે. ચિત્તના ઉધામાં શરૂ થાય છે. આ કલહથી દિવસનો પ્રારંભ થાય છે. કલહથી પ્રસન્નતા સુધીની એ દિવસભરની યાત્રાનો ઇતિહાસ હમેંશા આલેખી શકાતો નથી. કેટલીક વાર એ દૃષ્ટિપાતમાં જ એ આખો ઇતિહાસ સમાઇ જાય છે. તો કેટલીક વાર મૌનના તોડી નહિ શકાયેલા પડની અંદર એનો મર્મ ઢંકાયેલો જ રહી જાય છે. કેટલીક વાર શબ્દોનાં ઠાલાં ફોફાં તર્યા કરે છે. પણ જાગૃત રહેલી ચેતના બધી રેખાઓને સાચવી રાખે છે.

દિવાળી આવી છે. ફરજપુર્વક બધા ઉત્સાહ લાવવા જાય છે. અત્યાર સુધી અગ્નિ માનવજાતિને વફાદાર રહ્યો છે. માનવીએ એને જ્યારે પ્રગટાવ્યો છે ત્યારે એ પ્રગટ્યો છે પણ ધારો કે ચકમક ઘસીએ ને તણખો ન ઝર્યો તો ? તો અમાવસ્યાનો વિજય થાય. આપણી આ સંસ્કૃતિના ભાર નીચે દબાયેલી દુનિયા હવે થાકેલી લાગે છે. યુધ્ધોની આંચકીરૂપે એ પોતાની રહીસહી શક્તિની જાહેરાત કરે છે. આવી રહેલા હિમયુગ સામે ટકી રહેવા માનવજાતિ જાણે યુધ્ધનું તાપણું સળગાવે છે. માનવી કદાચ શબ્દોથીય હવે કંટાળ્યો છે : કદાચ, હવે એ જોઇ સાંભળીને સંતોષ માનશે. એ શબ્દ નહિ હોય પણ ઇલેક્ટ્રોનિક ધ્વનિસંકેત માત્ર હશે. લખવાની લિપિનીય જરૂર નહીં રહે. આદિ માનવના જેવી જ થોડી કિકિયારોથી એ કામ કદાચ ચાલી જશે. આ દિવસોમાં આશાને શોધીએ ને સાચવીએ. આ દિવસોમાં થોડો દંભ તો આપણે સૌ કરીશું જ. પણ થોડું સત્ય ભાગે આવે તો ડરીએ નહીં એવું ઇચ્છીએ.

Print This Article Print This Article ·  Save this article As PDF

  « Previous આધુનિક યુગનાં પુણ્યો – મીનાક્ષી ચંદારાણા
બટાકાપૌંઆ તો તારાબહેનનાં જ ! – કલ્પના દેસાઈ Next »   

7 પ્રતિભાવો : હવાનાં તીણાં દાંત – સુરેશ જોષી

  1. mohit parikh says:

    tried to read the whole article. to be honest, could not understand much. could have been clearer or may be simpler in expressing his thoughts.

  2. Manisha says:

    Very negative thoughts.. also words given more importance then theoghts.

નોંધ :

એક વર્ષ અગાઉ પ્રકાશિત થયેલા લેખો પર પ્રતિભાવ મૂકી શકાશે નહીં, જેની નોંધ લેવા વિનંતી.

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.