આખા ને આખા માણસની કેળવણી – ગુણવંત શાહ

[‘જનકલ્યાણ’માંથી સાભાર. આદરણીય શ્રી ગુણવંતભાઈનો (વડોદરા) આપ આ નંબર પર સંપર્ક કરી શકો છો : +91 265 2340673 ]

ગાંધીજનોની કોઈ નાત કે જમાત નથી હોતી, કારણ કે સત્યની કોઈ ખાસ જાતિ કે સંસ્થા નથી હોતી. રાવણની લંકામાં પણ વિભીષણ હોઈ શકે છે અને રામની અયોધ્યામાં પણ કૈકેયી હોઈ શકે છે. ગાંધી નામની ઘટના કોઈ સ્થાનવિશેષ, જૂથવિશેષ, વાદવિશેષ કે વ્યક્તિવિશેષની ઓશિયાળી નથી કારણ કે એ સત્ય સાથે જોડાયેલી છે. જ્યાં પણ કોઈ સામાન્ય જણાતો માણસ સત્યના પાલન માટે જાત સાથે મથામણ કરતો હોય ત્યાં મહાત્મા ગાંધીની સૂક્ષ્મ હાજરી પણ વરતાય છે.

સન 1915માં ગાંધીજી રવીન્દ્રનાથ ટાગોરને મળવા શાંતિનિકેતન ગયેલા. બે મહામાનવોનું એ પ્રથમ મિલન હતું. કાકાસાહેબ કાલેલકરે એનું વર્ણન ‘બાપુની ઝાંખી’ પુસ્તિકામાં કર્યું છે : ‘રવિબાબુ એક મોટા કોચ ઉપર બેઠા હતા તે ઊભા થઈ ગયા. રવિબાબુની ઊંચી, ભવ્ય મૂર્તિ, સફેદ વાળ, લાંબી દાઢી અને ભવ્યતામાં વધારો કરનાર ઝભ્ભો, બધું પીઢ અને સુંદર હતું. તેમની સામે ટૂંકું ધોતિયું, પહેરણ ને કાશ્મીરી ટોપી પહેરીને ગાંધીજી ઊભા રહ્યા ત્યારે જાણે સિંહની સામે ઉંદર ઊભો હોય તેવું લાગ્યું.’ આવી પ્રભાવહીન પર્સનાલિટી ધરાવતા ગાંધીજીના પ્રચંડ પ્રભાવનું રહસ્ય શું ? ગાંધીજીના પ્રભાવનું રહસ્ય એમની સત્યસાધનામાં પડેલું છે. સત્ય પણ એક પ્રકારની ઊર્જા છે. જ્યારે જ્યારે આપણે જૂઠું બોલીએ છીએ ત્યારે આપણી પ્રાણઊર્જા ક્ષીણ થાય છે. જૂઠો માણસ પ્રભાવહીન જણાય છે. આજના સમયમાં સીધીસાદી નિખાલસતા પણ અદશ્ય થતી જાય છે. ગાંધીજી નિખાલસ હતા કારણ કે તેમને કશુંય છુપાવવાનું ન હતું. એમનું જીવન ખુલ્લી કિતાબ જેવું હતું. આપણું એવું નથી. કરવું શું ?

આપણે ભલે આપણી બધી નબળાઈઓ જાહેર ન કરીએ, પરંતુ સાધુ હોવાનો ડોળ ન કરીએ તોય ઘણું ! આપણા કેટલાય ‘ન પકડાયેલા ગુના’ ભલે છુપાવીએ, પરંતુ તેવા ગુના કોઈ બીજો માણસ કરે ત્યારે તેની નિંદા ન કરીએ તોય ઘણું ! આજની પેઢી ખાસી નિખાલસ છે. તે આપણા સઘળા દોષો માફ કરવા તૈયાર છે, પરંતુ આપણો દંભ સાંખી લેવા તૈયાર નથી. જે સદગુણ આપણામાં નથી તે સદગુણનો દાવો શા માટે કરવો ? જે ક્ષણે આપણે સામા માણસને ન છેતરવાનો સંકલ્પ કરીએ છીએ તે જ ક્ષણથી આપણી પ્રાણઊર્જા વધવા લાગે છે. આજે કેટલાય સેવકોનો પ્રભાવ કેમ નથી પડતો ? શું એમાં સમાજનો વાંક છે ? લોહચુંબક જ્યારે પોતાનું ચુંબકત્વ ગુમાવી બેસે ત્યારે પાસે પડેલી ટાંકણી પણ એના તરફ ખેંચાતી નથી. એમાં ટાંકણીનો શો વાંક ? ચુંબકત્વ ખતમ થાય ત્યારે કહેવાતું લોહચુંબક કેવળ લોઢાનો ટુકડો બની રહે છે.

એક જમાનામાં ચરખા પર સૂતર કંતાતું હતું. આજે ઘટમાળના ચરખા પર માણસ કંતાઈ રહ્યો છે. વ્યક્તિત્વના ટુકડા પડવા લાગે ત્યારે માણસ છિન્નભિન્ન થઈ જાય છે. કવિના શબ્દોમાં કહીએ તો ‘ભગ્ન સ્વપ્નના ખંડિત ટુકડા’ યુદ્ધ, પ્રદૂષણ અને ત્રાસવાદ દ્વારા માનવજાતને પજવી રહ્યા છે. દુનિયા આજે એવી કેળવણીની શોધમાં છે, જે ખંડિતને અખંડિત બનાવે, જે પૃથકને અખિલ બનાવે અને જે તૂટેલું હોય એને જોડી આપે. આજની કેળવણી કેવળ મસ્તિષ્કને ધ્યાનમાં રાખનારી છે. કેળવણીમાં અખિલાઈની આરાધના થવી જોઈએ. ગાંધીજીએ જીવનનાં અલગ ખાનાં નહોતાં પાડ્યાં. ડૉ. ઝાકિર હુસેને પોતાના રિપોર્ટમાં નઈ તાલીમને ‘સમગ્ર વ્યક્તિત્વની સાક્ષરતા’ (લિટરસી ઑફ ધ હોલ પર્સનાલિટી) તરીકે પ્રમાણી હતી. ગાંધીજીએ નઈ તાલીમને પોતાના જીવનની ‘સર્વોત્તમ ભેટ’ તરીકે ઓળખાવેલી. જીવન અને શિક્ષણ વચ્ચેના છૂટાછેડા આજની ઘણીખરી સમસ્યાઓના મૂળમાં છે. ગ્રીક પુરાણકથામાં અડધા અશ્વ અને અડધા માનવ એવા અશ્વમાનવ (હયવદન યાને સેન્ટોર)નો ઉલ્લેખ થયો છે. આજના યંત્રારૂઢ માનવી પાસે અશ્વનું શરીર છે અને માનવીનું ડોકું છે. યંત્ર માનવવત થતું જાય છે અને માનવ યંત્રવત થતો જાય છે.

નઈ તાલીમનું ગુરુત્વમધ્યબિંદુ રેંટિયો નથી, પણ સત્ય છે. રેંટિયો ઉપકરણ છે અને આદરણીય ઉપકરણ છે. ગમે તેટલું ઉપકારક હોય તોય કોઈ ઉપકરણ શાશ્વત ન હોઈ શકે. અમુક સદીમાં એ યુગાનુકૂલ હોઈ શકે છે. સત્ય સ્વભાવે શાશ્વત છે. ગાંધીજી અમર છે કારણ કે એમને સત્યનો સથવારો હતો. શું બુનિયાદી નિશાળનો શિક્ષક મહાત્મા બની શકે ? ભલે ન બને. એનાથી જૂઠું બોલાઈ જાય ત્યારે જો એને આખો દિવસ ખટકો રહે તો પણ બસ છે. ભૂલ તો સૌ કરે છે, પરંતુ ભૂલ થઈ જાય પછીનો ખટકો બડો મૂલ્યવાન છે. ગાંધીજી જેવા સત્યવાદી ન બનાય તો તે ક્ષમ્ય છે, પરંતુ શિક્ષકને જો ‘ખટકોદીક્ષા’ પ્રાપ્ત થાય તો એનો પ્રભાવ પડશે. કવિ સુન્દરમની ક્ષમાયાચના સાથે શિક્ષકે કહેવાનું છે : ‘હું શિક્ષક, શિક્ષક થાઉં તો ઘણું !’

વર્ગખંડમાં આખો ને આખો શિક્ષક પ્રવેશે છે ખરો ? કે પછી એના વ્યક્તિત્વનો એકાદ ટુકડો જ વર્ગખંડમાં પ્રવેશે છે ? બાળકો તો આખા ને આખા બેઠા છે ! જે ખંડિત હોય તેનો પ્રભાવ અખંડિત પર શી રીતે પડે ? કોઈ શિક્ષક પ્રશ્નપત્ર ફોડી શકે ? જે કામ માટે આપણને પગાર મળે છે તે કામ પૂરી નિષ્ઠાથી કરવું એ તો સાવ નોર્મલ બાબત ગણાય. કામચોરી એટલે જ દાણચોરી અને દાણચોરી એટલે જ દિલચોરી ! આપણે ગાંધીજી નથી બનવાનું. આપણે જે ‘છીએ’ તે જ બનવાનું છે. બધું જ ફરજિયાત હોય એવી બુનિયાદી નિશાળ પણ આદર્શ જેલ બની શકે છે. પૃથ્વી ગુરુત્વાકર્ષણના આધારે ટકેલી છે. કેળવણી શિક્ષક પ્રત્યેના આદરણીય આકર્ષણ પર નભેલી છે. એ આકર્ષણ દિવ્ય છે. રાજાજીએ કહેલું કે શિક્ષણ તો ‘ચેતનાની ખેતી’ છે. નિષ્પ્રાણ કે મંદપ્રાણ શિક્ષક સમાજનો શત્રુ છે. નિશાળ તો ‘ગ્રામમાતા’ છે. સ્મિત ગુમાવી બેઠેલો નિર્જીવ શિક્ષક ચેતનાની ખેતી કરી શકે ? સ્મિતનું બાષ્પીભવન થઈ જાય ત્યારે જાણવું કે કોઈ આદર્શ આપણા સહજ, નિર્મળ આનંદને કચડી રહ્યો છે. સાચા શિક્ષક પ્રત્યે વિદ્યાર્થી અંદરથી રહસ્યમય ખેંચાણ અનુભવે છે.

વર્ષો પહેલાં આચાર્ય કૃપાલાનીએ ‘બેઝિક એજ્યુકેશન : ધ લેટેસ્ટ ફેડ’ પુસ્તક લખેલું. એના મુખપૃષ્ઠ પર ટ્રેક્ટરની પાછળ દોડતા બળદનું ઠઠ્ઠાચિત્ર હતું. પુસ્તકમાં કૃપાલાનીજીએ કેળવણીમાં થતા ‘શબ્દોના જુલમ’ની વાત કરેલી. આજના માહિતીપ્રધાન શિક્ષણે એ જુલમમાં વધારો કર્યો તેથી પ્રતિક્રિયા રૂપે નવું સૂત્ર વહેતું થયું : ‘ભાર વગરનું ભણતર.’ માહિતી એ જ્ઞાન નથી અને જ્ઞાન એ શાણપણ નથી. ઈન્ટરનેટ શાણપણ ન આપી શકે. શાણપણનો સંબંધ ‘અંતરનેટ’ સાથે છે. ગુરુદેવે પ્રાર્થના કરી હતી : ‘અંતર મમ વિકસિત કરો.’ હૃદયની કેળવણી એ જ તો કેળવણીનું હૃદય છે. આજે શિક્ષણમાંથી હૃદયની બાદબાકી થઈ ગઈ છે. સન 1912માં મેડમ મેરિયા મોન્ટેસોરીએ કલાકો સુધી વર્ગમાં પાટલી પર ચોંટી રહેતાં નાનાં બાળકોને ‘ટાંકણી પર ટિંગાડી રાખેલાં પતંગિયાં.’ સાથે સરખાવેલાં. નિશાળો રળિયામણી બને તો જ શિક્ષણ આનંદમય બને. બધું જ્યાં ફરજિયાત હોય ત્યાંથી આનંદ ઊભી પૂંછડીએ ભાગી છૂટે છે.

સામ્યવાદી સમાજોમાં ચાલતી નિશાળોમાં કાર્લમાર્કસ વિદ્યાર્થીઓના માથા પર ફરજિયાતપણે ઠોકી બેસાડવામાં આવતો. બધા વિષયોના અભ્યાસક્રમમાં માર્કસને પરાણે ઘુસાડી દેવામાં આવતો. આવું મહાત્મા ગાંધી માટે કરવાનું જરૂરી નથી. ગાંધીની સુગંધ આપણા પ્રચારની ઓશિયાળી નથી. લોકો વાતવાતમાં પૂછે છે : ‘એકવીસમી સદીમાં ખાદીનું ભવિષ્ય શું ?’ મારો જવાબ છે : ‘એકવીસમી સદીમાં યુરોપ, અમેરિકા અને એશિયાના દેશોમાં સાઈકલનું ઉત્પાદન વધ્યું તેનું કારણ શું ? તમે મહુડી જાવ તો ત્યાં મળતી ગરમ ગરમ ગોળપાપડી જરૂર ખાજો. શું ચોકલેટના આક્રમણ સામે આરોગ્યદાયિની ગોળપાપડી ટકી શકશે ? શું કોકાકોલાના આક્રમણ સામે છાશ ટકી શકશે ? શું એટમિક રીએક્ટર સામે ગોબરગેસ ટકી શકશે ? હા, જરૂર ટકી શકશે. એલોપથીની સાથેસાથ આયુર્વેદનો વ્યાપ પશ્ચિમના દેશોમાં ખાસો વધ્યો છે. ઈસબગૂલ, હરડે અને આમળાનું મહત્વ વધતું જ રહ્યું છે. ટેકનોલોજીનો વ્યાપ વધે તેની સાથોસાથ ધ્યાન અને યોગના ઉપકારો ઝટ સમજાય છે. ખાદી ફરજિયાત ન હોવી જોઈએ. વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ ખાદીનું ઈકોલોજીકલ સૌંદર્ય પ્રગટ થાય તો ખાદી પહેરવાનું કહેવું જ ન પડે. ગાંધીજીના જીવનમાં એટલાં તો આકર્ષક તત્વો પડેલાં છે કે નવી પેઢી એમના પ્રત્યે જરૂર ખેંચાય. ગાંધીજી પ્રભાવશાળી ન હતા, એમની સત્યસાધના પ્રભાવશાળી હતી. જૂઠનો જથ્થો ઘટે તો જ દુનિયામાં શાંતિનું સામ્રાજ્ય સ્થાપી શકાય. માર્કેટ અને મેનેજમેન્ટના પાયામાં પણ જૂઠ હોય તે ન ચાલે. વકીલાતમાં પણ જૂઠ ન ચાલે. રાજકારણમાં પણ અસત્યની બોલબાલા હોય તે ન ચાલે. શિક્ષણમાં તો જૂઠ ટકી જ ન શકે. માણસે મહાત્મા નથી બનવાનું. માણસે ‘માણસ’ બનવાનું છે. માણસના ટુકડા પડે તે યોગ્ય નથી. શિક્ષણ એટલે અખિલાઈની આરાધના.

Print This Article Print This Article ·  Save this article As PDF

  « Previous આખરી ખ્વાહિશ ! – વ્રજેશ આર. વાળંદ
ઝીણી વાત – નવનીત શાહ Next »   

16 પ્રતિભાવો : આખા ને આખા માણસની કેળવણી – ગુણવંત શાહ

  1. જય પટેલ says:

    ગાંધી વિચાર પર શ્રી ગુણવંત શાહના વિચારો હંમેશા મનને વિચારમય કરી મુકે છે.

    આપણે ગાંધી વિચારને અનુસરવાનું હંમેશા કહીએ છીએ પરંતુ આપણી નવી પેઢીને
    જાગ્રત કરીએ છીએ ?

    નવી પેઢીને રાષ્ટ્રપિતા પ્રત્યે માન વધે તેનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે…..દિવાન ખંડમાં મોટા કદનું
    ગાંધીજીનું તૈલચિત્ર મુકવું. બાળકો સમક્ષ ગાંધીજી હંમેશા રહેતા આપોઆપ ગાંધીજીની ખોજ
    કરશે અને કંઈ નહિ તો ઘરમાં ગાંધીજીનો પ્રભાવ બાળકને કંઈક ખોટું કરતાં રોકશે.

    મારી તાંજેતરની રાજઘાટની મુલાકાત વેળાએ ગાંઘીજીનો મોટી સાઈઝનો ફોટો લઈ તેનું
    લેમીનેશન કરાવ્યું. દિવાનખંડમાં રહેલા હાજરાહજૂર ગાંધીજી મંદમંદ હસી પેરણા આપી રહ્યા છે.

    સત્યનો નાશ કોઈ કાળે થતો નથી.

  2. માનનિય ગુણવંતભાઈ મારા સહુથી પ્રિય સમકાલીન વિચારક રહ્યા છે. એમના નિબંધો વરસો પહેલાં સુરતથી પ્રકાશિત થતા ‘ગુજરાતમિત્ર’ માં ‘કાર્ડિયોગ્રામ’ કોલમ હેઠળ વાંચતો. હાલે એ જ ‘કાર્ડિયોગ્રામ’ ના નિબંધો/લેખો ‘ચિત્રલેખા’ના પાના શોભાવી રહ્યા છે. એમને કાનોકાન સાંભળવાની એક ઓર જ મજા છે. મેં સાંભળ્યા છે અને માણ્યા છે. ત્યારે એઓ કદમપલ્લી સોસાયટી, સુરત ખાતે રહેતા. જેવા એમના વિચારો એવી જ રહેણી. આવું ઓછું જોવા મળે. એમને બેત્રણ વાર રૂબરૂ મળવાનું પણ થયેલ.

    આ લેખમાંથી મને ગમી ગયેલ એક વાક્ય છે.
    ” આપણે ભલે આપણી બધી નબળાઈઓ જાહેર ન કરીએ, પરંતુ સાધુ હોવાનો ડોળ ન કરીએ તોય ઘણું !”

    કેટલી સચોટ વાત. આપણે જ આપણને ઓળખતા નથી હોતા અને આપણે જ આપણને છેતરતા રહીએ છીએ. પ્રતારણાના ઓવરણા લેતા રહીએ છીએ!

    એમનું બીજું વાક્યઃ
    માણસે ‘માણસ’ બનવાનું છે.
    કેટલી સરસ વાતો સરળતાથી કહી દિધી?

  3. Moxesh Shah says:

    “માહિતી એ જ્ઞાન નથી અને જ્ઞાન એ શાણપણ નથી. ઈન્ટરનેટ શાણપણ ન આપી શકે. શાણપણનો સંબંધ ‘અંતરનેટ’ સાથે છે.”

    પરમ ક્રુપાળુ પરમાત્મા સૌ ને આટલુ સમજાય તેટલુ શાણપણ આપે.

  4. nayan panchal says:

    કેળવણી પર લખાયેલ આ લેખનો માત્ર એક સવાલના જવાબમાં જ સમસ્યાનો હલ સમાઈ જાય છે.

    વર્ગખંડમાં આખો ને આખો શિક્ષક પ્રવેશે છે ખરો ?

    ગુણવંતભાઈના વિચારો એકદમ હટકે છે. તેમની વાતો કડવી, સવાલ અણિયાળા પરંતુ વિચારપ્રેરક હોય છે. રુગ્ણ સમાજના દંભ પર, પ્રેમસંબંધો પર, પ્રકૃતિ પરના તેમના લેખો ખૂબ જ મનનીય હોય છે. ટહુકો (તેમનુ નિવાસસ્થાન), હિંચકા યુનિવર્સટી વગેરે જેવા નામ અને શબ્દો તો તેમના જેવા શબ્દઋષિ જ પ્રયોજી શકે.

    નયન

  5. ઈન્દ્રેશ વદન says:

    Well written article.

    સુખડીને ગોળપાપડી પણ કહેવાય તે ખબર નહોતી..

  6. Veena Dave, USA says:

    વાહ વાહ , ખુબ સરસ લેખ.

  7. Dinetemsh Pandya says:

    ગાંધીજીનું જીવન સમાપ્ત થયા ને ૬૦ ઉપરાંત વર્ષો થયા પરંતુ તેમના વિચારો અને જીવન કાર્ય અજર-અમર છે અને
    ગુણવંતભાઈ તો ગાંધીબાપુના વેચારો જેવું જ સ્પષ્ટ લખે છે. ભગવાન શ્રી મહાવીર અને ગાંધીજી વિષે તેમના વિચારો
    ખાસ કરીને આજના યુવાવર્ગને સ્પ્રર્શી શકે તેમ છે. ઘણો જ સુંદર લેખ્!
    આભાર્!

    દિનેશ પંડ્યા

  8. Jayesh says:

    શ્રી ગુણવંતભાઇના વિચારો હંમેશા દીલને અસર કરે છે અને તેમના લેખોના દરેક શબ્દો મનનપૂર્વક વાંચવાનુ ગમે છે.

  9. dhiraj says:

    શ્રી ગુણવંતભાઇ નુ એક ખુબજ સરસ પુષ્તક વાંચવા લાયક અને સમજવા લાયક ” ગાંધીઃ નવી પેઢી ની નજરે”

  10. સૈફી લીમડીયાવાલા says:

    શ્રી ગુણવંતભાઇ ના વિચારો હંમેશા વિચારતા કરી મૂકે છે. જેટલી વાર લેખ વાંચો એટલી વાર કઇંક નવુ ધ્યાન માં આવે. જાણે કે ખાણ! કંઇક નવુ જ મળે.

  11. Jagat Dave says:

    ગાંધીજી પોતે સત્ય નો પર્યાય છે…..અને સત્ય પરપોટા જેવું હોય છે……તેને ગમે તેટલું ઊંડુ ડુબાડો પણ તે સપાટી ઉપર આવ્યા વગર રહેવાનું નથી. તેનું ઉર્ધ્વગામીપણું નિશ્ચીત છે.

  12. Pinki says:

    વર્ગખંડમાં આખો ને આખો શિક્ષક પ્રવેશે છે ખરો ? વાહ…. !!

    આખો ને આખો માણસ ક્યાંય છે ખરો ?!!

  13. D.D.Prajapati says:

    સ્મિત ગુમાવી બેઠેલો નિર્જીવ શિક્ષક ચેતનાની ખેતી કરી શકે ? સ્મિતનું બાષ્પીભવન થઈ જાય ત્યારે જાણવું કે કોઈ આદર્શ આપણા સહજ, નિર્મળ આનંદને કચડી રહ્યો છે. સાચા શિક્ષક પ્રત્યે વિદ્યાર્થી અંદરથી રહસ્યમય ખેંચાણ અનુભવે છે
    વાહ , ખુબ સરસ લેખ.

  14. BINDI says:

    ખુબ જ સરસ લેખ!!!!
    એકદમ હ્દયસ્પર્શી અને વિચારવા જેવો!!!!!!

  15. yogi says:

    ખુબ જ સરસ લેખ.આનદ આવ્યો.
    ધન્યવાદ.યોગિ

  16. preeti says:

    gunvand shah ni hu fan hati ne chu..
    hu sandesh daily new paper gunvant shah ane bhupat vadodiya ne lidhe hu mai bandhavelu rakhu chu…….

નોંધ :

એક વર્ષ અગાઉ પ્રકાશિત થયેલા લેખો પર પ્રતિભાવ મૂકી શકાશે નહીં, જેની નોંધ લેવા વિનંતી.

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.