- ReadGujarati.com - http://archive.readgujarati.in/sahitya2 -

ગાંધીજીનો મારા જીવનમાં અનુભવ – મૃદુલા ગણાત્રા

[રીડગુજરાતીને આ કૃતિ મોકલવા માટે શ્રીમતી મૃદુલાબેનનો (રાજકોટ) ખૂબ ખૂબ આભાર. આપ તેમનો આ સરનામે સંપર્ક કરી શકો છો : dr_charuta81@rediffmail.com ]

દરેક વ્યક્તિનાં જીવનમાં કોઈ ને કોઈ પ્રકારે ગાંધીજીનો પ્રભાવ તો રહ્યો હોય જ છે. મારા જીવનમાં એક પ્રસંગ એવો બનેલો ગાંધીજીનો પ્રત્યક્ષ નહીં પરંતુ પરોક્ષ પ્રભાવ મારા જીવન ઉપર પડ્યો હતો. મારો જન્મ સને 1958માં, ભારતની આઝાદી પછી અગિયાર વર્ષ પછી. મહામુલી આઝાદીની કિંમત તો લોકોને આજે પણ છે, પરંતુ આઝાદીની હવા હજી ત્યારે પણ લોકમાનસમાં તાજી જ હતી.

મારું ભણતર પણ એવી જ એક ગાંધીવાદી વિચારસરણી ધરાવતી રાજકોટની શાળા શ્રી કડવીબાઈ વિરાણી કન્યાવિદ્યાલયમાં થયું છે. મારી શાળા એટલે ગાંધીવિચારને વરેલી શાળા. શક્ય તેટલા ગાંધી વિચારોનું અમલીકરણ, સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્યમાં માનનારી અને એ રીતે વિદ્યાર્થીનીઓને તૈયાર કરનારી શાળા. શાળાજીવન તથા સ્નાતક કક્ષાનો અભ્યાસપૂર્ણ કરી તેનાં જીવનમાં ગોઠવાય તો કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં પાછી ન પડે, હિંમત ન હારે. ગામડેથી ભણવા આવતી વિદ્યાર્થીનીઓને કોઈ તકલીફ ન પડે એ માટે શાળામાં જ છાત્રાલય, વિશાળ પુસ્તકાલયની સુવિધા. જેવી વિશાળતા શાળાનાં સંકુલની, એવી જ વિશાળતા અમારા શિક્ષિકાઓનાં હૃદયની. વળી ગામડાની દીકરી હોય કે શહેરની, ગરીબની દીકરી હોય કે પૈસાદારની… દરેક દીકરી અહીં એક સરખો જ પ્રેમ અને માન મેળવે. વળી સ્વાવલંબનનાં પાઠ પણ અમને ભણાવે. શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીનીઓ ખાદીખારી.. શાળા વિશે લખવા બેસું તો પાનાઓ ભરાય. પરંતુ મારે અહીં બીજી વાત કરવાની છે.

શાળામાં ભણતી અમે બધી વિદ્યાર્થીનીઓ આમ તો વિદ્યાનુરાગી, પરંતુ બાલસહજ ટીખળથી બાકાત નહોતા. ભણવા વખતે પૂરતું ધ્યાન ભણવામાં જ હોવાનું, પણ વિરામ વખતે કે કોઈ કાર્યક્રમ હોય ત્યારે આ ટીખળીવૃત્તિ તેનું કામ કરી જતી. હું શાળામાં 1967માં દાખલ થઈ હતી. 1970માં છઠ્ઠા ધોરણમાં હતી. ત્યારે શાળામાં એક શિક્ષિકાબહેન, સરલાબહેન પટેલને જોયા. તેમનાં ચાલવાથી હસવું આવ્યું. પરંતુ તેઓ કડક સ્વભાવનાં છે એમ બીજી છોકરીઓએ કહેલું માટે તેમનો ડર લાગે. જો કે કોઈ વિદ્યાર્થીનીને હસતી જોઈ તેઓ કંઈ કહે નહીં, કારણ કે તેઓ બાલમાનસ સમજતા હતા.

1972ની સાલમાં અમારી શાળામાંથી પ્રવાસનું આયોજન થયું હતું. દર વર્ષે થતા પ્રવાસથી અલગ કહી શકાય તેવો, આ ઘણા વધારે દિવસોનો પ્રવાસ હતો. જેમાં ઉત્તર-પૂર્વ ભારત તથા નેપાળમાં પશુપતિનાથનાં દર્શન પર અમને લઈ જવાનાં હતાં. આ પ્રવાસમાં જોડાયેલ અન્ય શિક્ષિકાઓ સરલાબહેનનાં આવવાથી ખુશ હતા. વાલીઓ પણ નિશ્ચિંત હતાં કે તેમની દીકરીઓ સરલાબહેનનાં સલામત હાથમાં સોંપી છે. પરંતુ અમને વિદ્યાર્થીનીઓને તો ફરવાનાં આનંદ સાથે સરલાબહેનની હાજરીનો ગભરાટ પણ હતો. પ્રવાસ દરમિયાન સરલાબહેન તેમનાં જીવનની વાતો કરી તેનાં પરથી અમે સમજી શક્યા કે બહેન તો નાળીયેર જેવું વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે. બહારથી સખત અને અંદરથી એકદમ ઋજુ. એ વખતે અમારો તેમની તરફનો ડર ક્યારે વરાળ બનીને ઉડી ગયો તેની અમને ખબર પણ ન પડી.

તેમણે કહેલી એક વાત તેમનાં જ શબ્દોમાં…..
‘આજે હું તમને એ વાત કહેવાની છું, જે મારા જીવન સાથે બહુ જ અંતરંગ રીતે જોડાયેલી છે. મારો એ ભૂતકાળ મારા વર્તમાન માટે કારણભૂત છે.’ અમે સૌ કંઈ સમજી ન શકયા કે શું વાત છે. સરલાબહેને પોતાની વાત આગળ ચલાવી. ‘ભારતની આઝાદી પહેલાંની વાત છે. દરેક વ્યક્તિ પોતાનાં પ્રયત્નો દ્વારા દેશની આઝાદી માટે લડી રહ્યો હતો. શું બાળક કે શું યુવાન કે શું વૃદ્ધ ? શું સ્ત્રી કે શું પુરુષ ? ગાંધીજીની આગેવાની હેઠળ અમે સૌ ભારતની આઝાદીની અહિંસક લડાઈમાં જોડાયેલા હતા. ગાંધીજીની એક હાકલ પડતી અને લોકો પોતાનાં કામ, ધંધો, ઘર છોડીને આઝાદીની લડાઈમાં જોડાઈ જતા. ભારતની માતા, બહેનો-દીકરીઓને પણ ગાંધીજીએ એ જ રીતે હાંકલ કરી. હું અને મારા જેવી ઘણી બહેનો આ હાંકલ સાંભળી અંગ્રેજો સામેની અહિંસક લડાઈમાં જોડાઈ ગયા. ગાંધીજીની અહિંસક લડાઈ એટલે સામી છાતીએ ગોળી ખાવાની તૈયારી ! જો એ જીગર હોય તો જ આ લડાઈમાં જોડાવાનું. અને ખરૂ પૂછો તો આઝાદી પહેલાં, આઝાદી મેળવવા માટે કંઈ પણ કરી છૂટવાનું જોમ દરેક ભારતીયની નસેનસમાં વહેતું હતું. આવો જ એક ધન્ય સમય મારા માટે પણ આવ્યો. આઝાદી માટેની એ હાંકલ સાંભળી ચળવળમાં હું જોડાયેલી અને કોઈ અમલદારની બંદૂકમાંથી નીકળેલી ગોળી મારા પગમાં વાગી. શરીરનાં દર્દ સાથે મનમાં એક આનંદ પણ છલકાયો કે જે દેશની માટીમાંથી મારું શરીર બન્યું છે એ જ માટી માટે મેં મારું લોહી વહાવ્યું છે.

શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા ગોળી તો કાઢી લેવાઈ, પણ મારા પગમાં થોડી ખોટ રહી ગઈ. આ તકલીફને કારણે આજે પણ હું વ્યવસ્થિત ચાલી નથી શકતી. લડાઈમાં વાગેલા ઘા એ એક સિપાહી માટે ગર્વની વાત છે, તેમ મારા પગની તકલીફ મારા માટે ગર્વની વાત છે. અને મને સતત યાદ દેવડાવે છે, આઝાદીની એ ચળવળની. સલામ છે આઝાદીનાં સૌ લડવૈયાઓને…..’ બહેને પોતાની વાત પૂરી કરી ત્યારે અમારી આંખોમાં પાણી હતા. ત્યાર પછી બહેનને અમે હંમેશા એક અનેરા આદરભાવથી અહોભાવથી જોયા છે. બહેને જ્યારે આ વાત કરી ત્યારે ગાંધીજી તો સ્વાભાવિક હયાત નહોતા, અને ભારતની આઝાદીને પણ ઘણા વર્ષો વીતી ગયેલાં. પણ બહેનની વાત સાંભળી એવું અનુભવાયું કે જાણે આઝાદીની એ લડાઈઓ પ્રત્યક્ષ નિહાળી રહી છું !

ભારતની આઝાદી માટે લડેલા એ લડવૈયાઓ કે પછી ભારતની રક્ષા કાજે સરહદે રાત-દિવસ પહેરો ભરતા સૈનિકો… એ સૌ ને સલામ કરવાનું મન થઈ આવે. ભારતમાતાનાં સંરક્ષણ કાજે અનેક યોદ્ધાઓ શહીદ થયા છે, થાય છે. અને માટે જ આપણે આપણાં ઘરમાં શાંતિની નિંદ્રા લઈ શકીએ છીએ. ભારતની આઝાદી માટે શહીદી વ્હોરેલા ભગતસિંહ, સુખદેવ કે રાજગુરુ હોય કે પછી આઝાદી બાદ શહીદ થનાર મહાત્મા ગાંધીજી હોય કે ભારતનાં સંરક્ષણ કાજે તાજેતરમાં જ શહીદી વ્હોરી લેનાર મેજર ઋષિકેશ રામાણી જેવા યુવાનો હોય… આ બધા નામ ભારતનાં ઈતિહાસમાં સુવર્ણાક્ષરે લખાયેલા નામ છે. મારા શિક્ષિકા બહેન સરલાબહેન જેવા અનેક એવા નામ કે જેમની ઈતિહાસે ખાસ નોંધ નથી લીધી, પરંતુ આઝાદી મેળવવામાં તેમનો ફાળો મહત્વનો રહ્યો છે, જેમને આપણે ક્યારેય નહીં ભૂલી શકીએ. સરહદ પર જઈને લડવું કદાચ દરેક વ્યક્તિ માટે શક્ય નથી. પરંતુ મનમાં દેશદાઝ હોય તો ઘણું બધું કરી શકાય છે. જેમ કે સ્વદેશી વસ્તુઓ અપનાવીને દેશનાં ઉત્થાન માટે મહત્વનો ફાળો આપી શકાય છે. ભલે તમારા પોતાનાં પૈસાથી ખરીદેલી વસ્તુઓ, પણ અંતે તો તે દેશ પાસેથી ખરીદેલી વસ્તુઓ છે. વીજળી અને પાણી જેવી વસ્તુઓનો બિનજરૂરી વ્યય અટકાવી, દેશ માટે જ કાર્ય કરશો. શાળાકીય જીવન દરમિયાન અમને એ વાત પણ શીખવી હતી કે થાળીમાં લીધેલો ખોરાક ક્યારેય એંઠો ન મૂકશો. આ પણ એક જાતનો બગાડ જ છે, જે દેશ ને માટે નુકશાનકારક છે. અને આવી નાની નાની ઘણી વસ્તુઓ છે, જે અમલમાં મૂકી દેશ માટે કંઈક કરી શકાય. શરૂઆત કરી સાતત્ય જાળવવું જરૂરી છે, જે રીતે ગાંધીજીએ દેશની આઝાદીની લડાઈ શરૂ કરી અને સાતત્ય જાળવી દેશને આઝાદી અપાવી.

બસ, આ છે મારા જીવનમાં ગાંધીજીનો પરોક્ષ અનુભવ અને મને ગર્વ છે, મારા શિક્ષિકાબહેન માટે, જેમનાં ગુરુપદે મેં શિક્ષણ મેળવ્યું. અત્યારે તો મારા શિક્ષિકાબહેન ક્યાં છે એ હું નથી જાણતી, પરંતુ તેમને મારા શત શત નમન.