મારા ભાઈ – શરીફા વીજળીવાળા

[ ‘જનકલ્યાણ’ ફેબ્રુઆરી-2010માંથી સાભાર.]

આમ તો નાનપણમાં બધા થોડા ઝાઝા તોફાની હોય જ પણ અમે ભાઈ-બહેન જરા વધુ પડતાં જ વાંગડ હતાં. વડના વાંદર્યા ઉતારીએ એવાં ભરાડી. આજે એમાંનું કંઈ યાદ આવે ત્યારે દાંત કાઢી કાઢીને પેટમાં આંટી પડી જાય છે…. આપણે આવાં હતાં ખરાં ? એવો પ્રશ્ન નથી થતો કારણ આ બધું હજી ગઈ કાલે જ બન્યું હોય એવું સાવ ચોખ્ખુંચણક નજર સામે તરવરે છે…..

અમારા ઘરની હાલત એવી હતી કે મા-બાપ ચાદરના બે છેડા ભેળા કરવામાંથી ઊંચાં જ નો આવતાં. સાંજ પડ્યે ચૂલાની રાખ ટાઢી નો રયે એના માટે મા ને બાપુ બેઉ દિ’આખો હડિયાપાટી કર્યે રાખતાં. એટલે એમનો વાંહો વળે ઈ પછી અમે કેવી કેવી લીલાઓ કરતાં ઈ જોવાનો એમની પાંહે વખત જ નો’તો. જોકે મા-બાપનાં ભાગ્ય એટલાં પાંહરાં નીકળ્યાં કે અમે ભાંગફોડિયાં નો’તાં. ભણતા પણ બરાબર ને નિશાળેથી કોઈની રાવ લઈનેય નો આવતાં. (જોકે કદી માર ખાઈનેય નો’તાં આવતાં. હિસાબ પતાવીને પછી જ ઘરમાં પગ મૂકવાની નાનેથી જ ટેવ…..) આમ તો અમે પાંચ ભાઈ-બહેન. પણ અમારાં તોફાનોમાં મોટીબહેન મોટી પડતી ને નાનીબહેન નાની….. એટલે રહ્યાં હું ને મારાથી મોટા બે ભાઈ…. સાવ નાનેથી જ નાનાથી મોટાને મોટો ભાઈ અને મારાથી બે વર્ષ મોટાને નાનો ભાઈ કહેવાની ટેવ…. એ બેઉના નામના પર્યાય જ થઈ ગયેલા નાનો ને મોટો…..

આમાં મારે મોટા ભાઈ સાથે બહુ ભડે પણ નાના સાથે બારમો ચંદરમા…. અમારે બેયને ઊભા નો ભડે. બધી વાતે એને મારી હાર્યે વાંકુ પાડવાની ટેવ….. હાલતાં-ચાલતાં હાથનો ચાળો કરતો જાય…. એના હાથ હાલે ને મારી જીભ…. હું હતી અઢી હાડક્યાની. જરાક જોરમાં પવન વાય તો ઊડી જાઉં એવી…. એટલે હાથોહાથની લડાઈમાં તો એને પોંચી વળું એમ હતી નંઈ, પછી જીભ સિવાય કયું શસ્ત્ર બચે ? એટલે વાતે વાતે માર ખાવાનો થાય. મોટો કંટાળે તો વચ્ચે પડે, મને મેલાવે…. પણ મોટા ભાગે ઈ મેતો મારેય નંઈ ને ભણાવેય નંઈ એવો જીવ…. જેમ થાતું હોય એમ થાવા દો. મારી માર ખાવાની તાકાત ખર્ચાઈ જાય, જીભ થાકી જાય પછી હું ભેંકડો તાણું. પણ સાંભળે કોણ ? દાદી બિચારી કામ કરતી હોય. વીઘા એકના ફળિયામાં અમે કપાઈ મરીએ તોય કોઈ જોવાવાળું હતું નંઈ. અમે તો ગામ બારા, વગડા વચાળે આવળ-બાવળ ને ઈંગોરિયાના જાળાઓ વચાળ સાવ એકલાં રેતાં’તાં. ખાસ પડોશ તો હતો નંઈ. રોઈ રોઈને થાકું એટલે છાની રઈ જાઉં. માંડું કંઈ વાંચવા કે લેસન કરવા. દસ-સાડા દસ થાય ને બા માથે બે-અઢી મણનો લાકડાનો ભારો કે હાથ એક ઊંચું અડાયાનું જાળું ખડકીને સીમમાંથી આવતી દેખાય. તરત નાનો ભાઈ મને કોણી મારે…. ‘જો… બા આવ્યાં, તારે રોવું નથી ?’ ને ખરેખર જ મારું ભૂંગળું પાછું શરૂ થઈ જાય. એક તો બા રખડી-રખડીને થાકીપાકીને આવ્યાં હોય, પેટમાં લાય લાગી હોય…. જરાક પોરો ખાઈ પાણી-બાણી પીવે ઈ પેલાં જ મારો ભેંકડો સંભળાય. એટલે આડું-અવળું જોયા-જાણ્યા વગર ઝાંઝ ચડી હોય એમ ઊભી થાય અને વગર વાંકે મને ઝૂડી નાખે. આ ખેલ લગભગ આખું વેકેશન રોજ ભજવાય…. ને મને સાવ નાની હતી તોય બેઉ બાજુનો માર ખાવાને કારણે લાગતું કે આ દુનિયામાં ન્યાય જેવું કંઈ છે જ નંઈ !! વળી નવાઈ એ હતી કે પાંચ ભાઈબહેનમાંથી માર હું એકલી જ ખાતી. એક તો કામની ચોર, લખણની લાડકી ને એમાં ગામ આખાને આંટો વાઢે તોય વેંત્ય વધે એવી વાંભ એકની જીભ…..

બપોર પછી બા નિરાંત જીવે આડે પડખે થાય ને મોટા ભાઈ પાંહેથી વાત જાણે ત્યારે પસ્તાય પણ ખરી…. પણ વળી પાછો રોજનો ખેલ તો એવો ને એવો જ…. આ માર સામે વિરોધ વ્યક્ત કરવાનું મારું એક જ હથિયાર – ખાવા નો બેસું….. લાગલગાટ બબ્બે લાંઘણ ખેંચું, મોમાં ચાંદાં પડી જાય. પણ ધરાર ખાવા ન બેસું. મા કાલાવાલા કરે, મનાવીને માંડ ખાવા બેહાડે ત્યાં નાનો ભાઈ ‘નીર પાણી વગર્ય ગોરિયો ગમાણો આવી ગ્યો’ કે’તો ઊભો જ હોય ને હું વળી કાળઝાળ….. ભાણું હડસેલતીકને એની વાંહે….. કોને ખબર્ય આ ખેલ કેટલાં વરસ ભજવાયો હશે ?…… બા નાના ભાઈને ઘણી વાર વારે પણ ખરી : ‘મારા રોયા, બેનને મારીશ તો ખુદા તારા હાથમાં કાંટા ઉગાડશે…..’ પણ એને કોઈ દા’ડો બાના વેણની અસર નો’તી થઈ.

આમેય હું નાનેથી સડેલી હતી…. બારે મઈના કાં ગૂમડાં ને કાં ખરજવાં…. માછલી ઠોલે તો ગૂમડાં મટી જાય એવી માન્યતાને કારણે મેં ખબર્ય નંઈ કેટલી માછલીયુંને ધરવી હશે. પણ ગૂમડાં મટ્યાં હોય એવો કોઈ ચમત્કાર માછલીયુંએ નો’તો કર્યો. એમાં એક વરસે મારા આખા શરીરે ઝળેળા ફૂટી નીકળ્યા. તલ મેલો એટલી જગ્યા પણ નો’તી બચી. પેલાં પાણીથી ભરાણા ને પછી રસીથી ફદફદી ગ્યા. કો’ક ખવડાવે ત્યારે ખવાય એવા હાથ ગેગી ગ્યા….. ને નાનો ભાઈ ખુશખુશાલ મોઢે બાને ક્યે : ‘લ્યો, આ તો મારા હાથમાં ઊગવાને બદલે બાડીના હાથમાં કાંટા ઊગ્યા…..’ નાની હતી ત્યારે મારે છએક મહિના માટે ચશ્મા આવેલાં. બસ ત્યારથી બેઉ ભાઈ કાયમ આ જ નામે બોલાવતા. આમેય નાના ભાઈને તો મારા મૂળ નામ કરતાં એણે પાડેલાં મારાં નામોમાં વધુ રસ. બાડા બત્રીસ-લખણા હોય એવું એ રોજ કહી સંભળાવે. એણે મારાં બત્રીસ નામ પણ પાડેલાં. આજે આટલાં વર્ષો પછી એની દીકરીની ફરમાયશ પર હજીયે એક શ્વાસે એ મારાં બત્રીસ નામ બોલી શકે છે !!!

હું એવી આડી હતી કે બેઉ ભાઈ જ્યાં રખડવા જાય ત્યાં ધરાર એની વાંહે જાઉં, કેટલીયે વાર મારીને પાછી તગેડી મૂકે તોય રોતી જાઉં ને વાંહે વાંહે હડી કાઢતી જાઉં…. રમત્યું પણ ધરાર ઈ બધા રમે ઈ જ રમવાની જીદ. મોંઈ-દાંડિયા, લગ્ગી (લખોટી), નારગોલ, ગરિયો ફેરવવો….. ખજૂરના ઠળિયાથી કે કોડિયુંથી રમવું…. રત્ય પ્રમાણે રમત્યું બદલ્યે રાખે…. પણ છોકરીયું ભેળી ધરાર નો રમું. પેલ્લો વરસાદ આવે ઈ ભેળા બેય ભાઈ, ગામની રખડેલ પરજા ભેળા વીંછી ગોતવા નીકળી પડે. ઘર પડખેની ટેકરીઓ પર મોટા મોટા પાણા ઊંચા કરે એટલે હેઠ્યે કાળા ભમ્મર કાદવિયા વીંછી બેઠા જ હોય. આ વીંછી જો ડંખે તો માણસ પાણી નો માગે એવું એનું ઝેર હોય. ને તોય ખબર નંઈ આ બધાને વીંછી પકડવામાં શેના જલસા પડતા ? પેલ્લા વરસાદે કાદવિયા વીંછીના ડાબલા ભરવાના એટલે ભરવાના….. પણ જેવો ડબલો ભરાય ઈ ભેળી રમત્ય પૂરી….. બસ પછી રમરમાવીને ડબલાનો ઘા કરી દેવાનો…. પણ એક વાર ડબલો બંધ કરીને ભૂલી ગ્યા ફેંકવાનું તે બધા વીંછી ગૂંગળાઈ મર્યા. પછી બાએ બરોબર્યના ઠમઠોર્યા કે કાયમ માટે ખો ભૂલી ગ્યા વીંછી પકડવાની.

આ બેય ભાઈ બધી જાતના ખેલમાંથી નવરા પડે એટલે હું હાથ ચડું….. એક ભાઈ ડામચિયા પાંહે ઊભો રહે અને બીજો ઘરની વચાળે…. પછી બેઉ ‘આવવા દે….. માર્ય ધક્કો….’ કે’તા જાય ને મને ધકેલતા જાય…. હું ગમે એટલી રાડ્યું નાખું તોય ઈ બેયને મજા આવે ત્યાં લગણ ઈ મને દડો બનાવીને રમ્યે રાખે. મારા માથે કાયમ ગૂમડાં થાય એટલે બને ત્યાં સુધી બા માથે વાળ ઊગવા જ નો દ્યે….ટાલકું જ રાખે. ક્યારેક મન થાય ને કોઈ ભાળે એમ નથી એની ખાતરી થાય એટલે બેય ભાઈ ભેળા થઈ કેડા વચાળે બેસાડી ઝીણી ધૂડ્યથી નવડાવે… ટાલ પરથી સરી જતી ધૂડ્ય જોવાનો એમનો આનંદ બાપુએ બે ઝાપટ મારીને છીનવી લીધેલો…. જોકે માર મોટાને જ પડેલો….. નાનો કદી માર ખાવામાં, કામ કરવામાં…. લાગે ચડતો જ નંઈ. અમારા ઘરમાં એક મોટા મોઢાવાળી બેટરી (ટોર્ચ) હતી. એક દા’ડો અમારા ત્રણેય વચ્ચે શરત લાગી કે કોના મોઢામાં આ બેટરી જાય ? ને ડોળા ફાટીર્યા તોય મેં અને મોટાએ ખેલ કરી દેખાડ્યો. નાનાને નો ગઈ એટલે મારે તો બમણો હરખ. પણ ઈ બેટરીના કારણે મારે ને મોટાને કાયમી ધોરણે જડબાં ખડી ગ્યાં (Dislocation of Jaw). આજે જરાક સુખાળવું બગાસું ખવાઈ જાય તોય હેઠલા જડબાને હાથથી ધક્કો મારી મોં બંધ કરવું પડે. ઊભી બજારે પાણીપૂરી ખાનારાઓની મને એટલે જ બઉ ઈર્ષા થાય !!

નાનો ભાઈ કામનો મારી જેવો જ કાહડિયો. બને ત્યાં સુધી તો ઈ લાગમાં જ નો આવે. ને જો ભૂલેચૂકેય લાગમાં આવી જાય તો અડદના બદલે મગની દાળ કે એવું જ કંઈક ભળતું લઈ આવે તે મોટાને બદલવા જવું પડે… બા બીજી વાર મોકલે ન’ઈ એનો નાનો મેળ પાડી જ લ્યે. એમાંય જો બા ગોળ મંગાવે તો બેય ભાઈ એકાદ દડબું ઘર્યે લાવે ને બાકીનો રસ્તામાં જ ઉલાળી જાય. અમે છાણાં-બળતણ લેવા જઈએ ત્યારેય મોટો ભાઈ ઘડીક અમારા માથાનો ભાર હળવો કરાવે પણ નાનો ધરાર હાથ નો અડાડે….. ભેળો ફરે ખરો પણ માથે લેવામાં એને લાજ આવે. એક વાર પરાણે છાણનો સૂંડલો માથે મૂક્યો તો ફરંગટી ખાઈને પડ્યો હેઠો ને બધું વેરણછેરણ કરી મેલ્યું. મને યાદ નથી કે નાનો પરસેવો પાડવાના કોઈ કામમાં કોઈ દા’ડો અડફેટે ચડ્યો હોય…. હા ! ચોમાસામાં ભીંત્યું પર કૂંવળની જાડી થાપ દેવાઈ જાય અને કપાસની સાંઠીયુંના ત્રાટા ભીડવામાં એની મોનોપોલી. એ ત્રાટા બાંધવાની ગાંઠ્ય ધરાર કોઈને નો શીખવે…. ત્રાટા ભીડતી વખતે એ જો બાને નચાવે તો તો બા અચૂક સંભળાવે : ‘શિયાળબાઈની જરૂર પડે ત્યારે શિયાળબાઈ ટેકરે ચડે…..!’ મને ભણવાનું શિખવાડવામાં પણ કાયમ આડો ફાટે. ઈ 12મા ધોરણમાં હતો ત્યારે ગામના ડૉક્ટરોના છોકરાવને ગણિત-વિજ્ઞાન શીખવે ને મહિને 400 રૂ. લઈ પાઈએ પાઈ બાને આપી દેતો. પણ મને ધરાર નો શીખવે. દાદા એને ભાંડે પણ ખરા ‘માદરબખત’ આવતા જન્મે તું મઘરો થઈશ…..’ પણ એને કાંઈ ફરક નો પડે. હું બઉ પાછળ પડું તો ‘તુંય દેને 100 રૂ. તનેય ભણાવીશ’ એવું કહી દેતાં લાજે નંઈ જરાય… ખબર નંઈ મારી સાથે અકોણાઈ કરવામાં એને શાના જલસા પડતા’તા……

અમે નાનાં હતાં ત્યારે પૈસા કમાવાના કંઈ ને કંઈ અખતરા પણ કર્યે રાખતા. જ્યાં ભણીએ ઈ ગામ જૈનોનું. છાશવારે એમનાં દેરાસરો નિમિત્તે હજારોની સંખ્યામાં માણસો ભેળા થાય. બાપુનો છાપાનો ધંધો. આ ચાર-પાંચ દા’ડા ધમધોકાર ચાલે. અમે ત્રણેય ભાઈ-બેન રાડો પાડી પાડીને છાપાં વેચીએ….. ડોંગરે મહારાજની કથામાં છાપાં ઉપરાંત ‘પરમાર્થ’ પણ વેચતાં….. એક-બે વર્ષ કાગળની કોથળીઓ બનાવવાનો ધંધો પણ ધમધોકાર કરેલો. ઘઉંના લોટમાંથી લઈ બનાવીને લેસન પતાવીને બેસી જતાં. એકાદ જણું કાગળ કાપે, એકાદ લઈ લગાડે અને ત્રીજું ચોંટાડે….. ખિખિયારા ચાલ્યા કરે, આમાં તો ઘરના વડીલોનો પણ સહકાર મળે… બે-ત્રણ કલાકમાં અમે બે-અઢી કિલો કોથળી બનાવી નાખતાં. વધુ લઈ લગાડીએ તો વજન વધુ થાય એ નાના ભાઈના ભેજાની શોધ હતી. ઈ જમાનામાં બે-અઢી રૂ. કિલો કોથળી વેચાતી. આ બધા ખેલમાં દોસ્તી એકદમ પાક્કી….. પણ જ્યાં અમારા બેની વાત આવે ત્યાં નાનાને વાંકુ પડે.

જેમ જેમ અમે મોટાં થતાં ગયાં એમ એમ મોટો ભાઈ વધુ ને વધુ અંતર્મુખી થતો ગયો. એટલે પછી રહી ગયાં હું ને નાનો…. બધી બાબતે એની અકોણાઈ વર્ષો સુધી ચાલી. અમને બેઉને એક જ ચોપડી વાંચવા જોઈએ. બેમાંથી કોઈ જરાક પણ નમતું મેલવા તૈયાર ન થાય એટલે કંટાળીને બાપુ અમને સો-સો પાનાં બાંધી આપે. મારા સો પાનાં પૂરાં થાય એટલે ભાઈ તરાપ મારીને ચોપડી ઝૂંટવી લે મારા હાથમાંથી. જોકે હુંય કાંય ગાંજી જાઉં એવી નો’તી. હરકિસન મહેતાની, અશ્વિની ભટ્ટની નવલકથાઓ અમે આમ બાંધ્યા પાને વાંચેલી નાનપણમાં !! નાનાને વાર્તાઓ જોડવાની અને મલાવીને કેવાની ભાર્યે ફાવટ. રોજ રાતે સૂતી વખતે જો હું અને નાની બેન એના પગ કે પગનો દુઃખતો અંગૂઠો દાબી આપીએ તો એ ડાગલા નામના પાત્રની અદ્દભુત વાર્તા કે’તો. મને બરાબર યાદ છે કે એણે આ ડાગલાની વાર્તા દોઢ-બે વરસ સુધી ચલાવેલી…. આજે હવે એ એની દીકરી તર્જનીને ભગલા નામના પાત્રની વાર્તા કહે છે !

નાનેથી જ અમારા બેઉ વચ્ચે એક વણલીખી હરીફાઈ. એ જેટલા ટકા લાવે, એટલા બે વરસ પછી એ ધોરણમાં મારે લાવી દેખાડવાના. અમે બેઉ પોતપોતાની નિશાળના સર્વેસર્વા. બેઉ નિશાળ એક જ સંસ્થા ચલાવે. હું મારી નિશાળમાં નિબંધ કે વક્તૃત્વ સ્પર્ધામાં નંબર લઈ આવું એ એને ગમે, તાલુકા-જિલ્લા કક્ષાએ ભેળો પણ આવે. મારો નંબર નો આવે તો દુઃખી પણ થાય. પણ એક વાર અમારે બેયને ગામની એક સંસ્થામાં પોતપોતાની નિશાળ વતી બોલવાનું થયું. ને ઈ મને ધરાર નિબંધ પાકો ના કરવા દે. વચ્ચે વચ્ચે બોલ્યે જ રાખે. પણ કુદરતને કરવું કે હું મારો નિબંધ કડકડાટ બોલી આવી ને કદી નંઈ ભૂલનારો ભાઈ ઈ દા’ડે જરાક ચૂક ખાઈ ગયો…. મારો પેલ્લો નંબર આવ્યો ને એનો બીજો…. મને ઈનામમાં ગ્લાસ મળ્યો ને એને તાજમહેલ છાપેલી ટ્રે… પણ તરત જ આંખો નચાવતાં મને એણે કહ્યું, ‘તારાં કરતાં મને મોટું ઈનામ મળ્યું ને આમેય તારા ગ્લાસને મૂકવા મારી ટ્રે તો જોશે જને ?’ સ્ટીલનાં વાસણ અમને ઈનામો મળતાં થયાં પછી ઘરમાં જોયાં. બાકી તો ત્યારે પિત્તળનાં વાસણનો જમાનો હતો. ભાઈને છઠ્ઠા ધોરણમાં સ્ટીલનો વાટકો ઈનામમાં મળ્યો એ અમારા ઘરનું પેલવેલું સ્ટીલનું વાસણ. પણ માળો ઈ કોઈને હાથ નો અડાડવા દે. ઈ વાટકામાં પોતે જ ખાય ને અમે બધા રગીએ. પણ હાથ નો અડાડવા દ્યે. બા રોજ આ ખેલ જુએ. બે-ત્રણ દા’ડા પછી એનું મગજ ફટક્યું તે એક હાથમાં વાટકો લઈ બીજા હાથે નાનાનું બાવડું પકડ્યું ને તબતબાવીને બારો લઈ ગઈ : ‘તારો વાટકો લઈને થા હાલતો. રેજે એકલો….. ભાળ્યો ના હોય મોટો વાટક્યાવાળો…..’ ને ભાઈ પછીથી દેતો થ્યો’તો બધાને. આમેય રિસાવા બાબતે કે ભૂખ્યા રેવા બાબતે એના ગાઢ સાવ મોળા….

આમ અમે બેઉ સામસામા પક્ષનાં પણ જરૂર પડ્યે પાછાં એક થતાં જરાય વાર નો લાગતી. અમારી નિશાળોમાં નાળિયેરી પૂનમના દિવસે મોટા પાયે હવન થાય. અમે બેઉ પોતપોતાની નિશાળના પ્રતિનિધિ હોવાના નાતે મુખ્ય હોતા. હવનના નાળિયેર હોમતાં પહેલાં શુદ્ધ શાકાહારી રેવાની પ્રતિજ્ઞા લેવડાવે. તે અમે બેઉએ લીધી. હું છઠ્ઠામાં અને ભાઈ આઠમામાં. ઘરમાં દાદાની એવી તો દાદાગીરી કે કોઈ એમની સામે ચૂં ના કરી શકે. પણ અમે સંયુક્ત મોરચો માંડ્યો… એમની દાદાગીરી તો ઓછી કરી જ સાથે સાથે હવે નવું તૂત લાવ્યાં. અડિયલ એવાં કે આખા ઘરને શાકાહારી કર્યું. ખબર્ય નંઈ એવી અક્કલ ક્યાંથી આવી હશે પણ અમે રીતસરનો સત્યાગ્રહ આદર્યો. જ્યાં સુધી ઘરમાં નોનવેજ રંધાતું બંધ નંઈ થાય ત્યાં સુધી અમે નંઈ ખાઈએ. મને તો લાંઘણો ખેંચવાની ટેવ હતી પણ નાનાની હાલત જોવા જેવી થઈ’તી. દોઢ જ દિવસમાં આખું ઘર શુદ્ધ શાકાહારી રેવા તૈયાર થઈ ગયું. દાદા અઠવાડિયે રોટલી બાંધી 15 ગાઉ દૂર શિહોર જઈને ખાઈ આવતા થયા…. આજની ઘડી ને કાલનો દી’…. આજેય અમે બેઉ ભાઈબહેન શુદ્ધ શાકાહારી રહેવાની પ્રતિજ્ઞા એવી ને એવી પાળીએ છીએ.

નાનો ભાઈ ભણવામાં અવ્વલ… ઈ કાઠા કાળમાં કોઈ જાતની સગવડ વગર અમે ભણ્યાં. અમે એક વાત જાણતાં’તાં…. અમારા બાપદાદા વારસામાં સિવાય સંઘર્ષ કંઈ આપી શકે એમ નો’તા. ભણતર વિના શું થાય ઈ અમે અમારાં મા-બાપને કાળી મજૂરી કરતાં જોઈને સમજી ગયાં’તાં…… ને તોય મેટ્રિક પછી મોટો ભાઈ ભણવામાં પાછો પડતો ગયો…… કદાચ નાનાની હોશિયારી, એના વખાણ અજાણપણે મોટાને પાછો પાડતા ગયા ! પણ નાનો વડોદરા મેડિકલ કૉલેજમાં ભણવા ગયો પછી બઉ બદલાયો, ડાયો પણ થયો…. હું મેડિકલમાં જાઉં એવી એને હોંશ પણ ખરી ને ભરોસોય ખરો…… બે વરસ સુધી એણે એનું ભણવાનું બધું મારે માટે સંઘરી રાખેલું. પણ મારે નવ માર્ક માટે પનો ટૂંકો પડ્યો…. ને વડોદરાની ઈજનેરી કૉલેજમાં મેં આર્કિટેકચરમાં એડમિશન લીધું. જેના ધણીએ બાપ જનમારે એકાદી સીધી લીટી નો પાડી હોય એને માસ્તર રોજ ‘આંબો દોરી લાવો, વડ દોરી લાવો…’ એવું સોંપે. ને હું કૉલેજથી સીધી ભાઈ પાંહે જાઉં. વોર્ડમાં, હોસ્ટેલમાં, કેન્ટિનમાં જ્યાં હોય ત્યાંથી ગોતીને દોરાવું. એને અક્ષર ને ચિત્રો બેઉમાં ઉપરવાળાનું વરદાન. બે-ત્રણ દા’ડા તો એણે દોરી દીધું પછી મને કહે : ‘જો, તું લાઈન બદલી નાખ….. નંઈતર તારું તો જે થવાનું હશે ઈ થશે પણ હું ચોક્કસ નાપાસ થઈશ.’ આમેય આ લાઈનમાં ખર્ચો ડેબું ફાડી નાખે એવો આવતો’તો. મારા ઘરનાને પરવડે એમ પણ નો’તું. એટલે નાછૂટકે લાઈન બદલીને ગઈ ફાર્મસીમાં.

ગામડા ગામની ધૂળિયા નિશાળોમાં ભણ્યા પછી વડોદરાની ઈજનેરી કૉલેજના અંગ્રેજી માધ્યમાં ભણવાનું કેવું લાગે ? પેલ્લા જ સેમેસ્ટરમાં એક વાર હું બધો સામાન પેટીમાં ભરી કોઈનેય કીધા વગર્ય ઘરે ભાગી ગયેલી પણ ઘરે કોઈએ સંઘરી નંઈ ને પાછી ધકેલી. ભાઈ મને હિંમત બંધાવે. ‘મનેય નો’તું આવડતું. મારી જર્નલ મેડમે બારણા બારી ફેંકી દીધેલી’ એવું બધું કહે…. હું મેનત તો ઘણી કરું. ગાડી જરા જરા પાટે પણ ચડી ત્યાં ત્રીજા સેમેસ્ટરમાં ફિઝિયોલોજી-એનોટોમીના પેપરમાં ATKT લઈ આવી. વળી ‘નથી ભણવું’નું ભૂત સવાર થયું. ભાઈ એનાં સત્તર કામ પડતાં મૂકી રોજ સાંજે હોસ્ટેલ સુધી લાંબો થઈ ભણાવવા માંડ્યો. કાયમ જે અંગૂઠો દેખાડતો એણે એવું પાક્કું કરાવ્યું; સરળ બનાવી દીધું કે મારી પરીક્ષામાં 66 માર્ક આવ્યા. વર્ગમાં પ્રથમ આવનારને પણ આ વિષયમાં 60 માર્ક હતા. ને મારામાં વળી હિંમત આવી ગઈ. 12મા ધોરણની પરીક્ષા અધૂરી મેલીને હું ઘરે ભાગી ગયેલી એટલે ભાઈને મારા છેલ્લા સેમેસ્ટરની બઉ ચિંતા. હું સાંજે પેપર દઈને આવું ત્યારે રોજ અચૂક એ હોસ્ટેલ પર આવીને બેઠો હોય. મારા ભણવામાં હવે એની ચાંચ ડૂબે એમ નો’તી પણ એના આમ આવીને બેસવાથી હિંમત બંધાતી એવું તો કબૂલવું જ પડે. આખા વડોદરામાં સાત પેઢીએ અમારું કોઈ સગું નો’તું. બસ એક ભાઈ હતો. હું જે લીલા કરું એની ઘરના લોકોને તો શું સમજ પડે ? મેં B.Pharm પૂરું કરી નોકરી લીધી, નોકરીઓ બદલી, આર્ટ્સ ફેકલ્ટીમાં ફરી ભણવાનું શરૂ કર્યું…. વડોદરાથી 54 કિ.મી. દૂર દોઢ વર્ષ અપડાઉન કર્યું….. પણ ભાઈએ મને કદી રોકી કે ટોકી નો’તી. હા, ફેકટરી છોડી NGO સાથે જોડાઈ ત્યારે તેના મોઢા પર હાશકારો જોઈ શકાતો હતો. એક તો મારા પર ભરોસો. ને બીજી કદાચ એને ખાતરી હતી કે નાનપણમાં મારી મારીને આને એટલી મજબૂત કરી દીધી છે કે હવે એ કોઈ પણ સંજોગોને પોંચી વળશે. ’87ની સાલમાં ભાઈનું એમ.ડી પૂરું થયું. વડોદરા છોડીને એ કાયમી ધોરણે વતન પાછો ફરી રહ્યો હતો. આ ભાઈએ વડોદરા હોસ્ટેલમાં મારા એડમિશન માટે દોડા કરેલા, સાબુથી લઈને ડોલ સુધીની ચીજો ખરીદવા ભેળો રખડેલો, બાવડું પકડીને વડોદરાના રસ્તા ક્રોસ કરાવેલા….. ‘જાળવીને ચાલજે, વડોદરામાં બે જ ડબલડેકર છે, નકામું નુકશાન જાય…..’ એવું રસ્તે ચાલતો કે’તો જાય. માંદી પડું તો ભેળી રાખતો….. કદીક બાર ખાવા કે ફિલ્મ જોવા પણ લઈ જતો… ને એટલે જ કદાચ વડોદરા છોડતી વખતે બસ-સ્ટેન્ડ વચ્ચે ઊભા રહી મારા માથે હાથ મૂકી ‘આજે તને સાવ એકલી મૂકીને જાઉં છું….’ કહીને એ છુટ્ટા મોંએ રડી પડેલો. ને ખરે જ એ પછી હું કાયમ એકલી જ રહી. સંજોગોએ મને ઘરથી કાયમ દૂરની દૂર જ ધકેલી.

પણ નાના ભાઈ સાથેનો નાતો વધુ ને વધુ ગાઢ થતો ગયો. મોટા સાથે મારો લાગણીનો બંધ આજેય એવો ને એવો મજબૂત પણ નાના સાથે હું હસવું-રડવું પણ વહેંચી શકું અને બૌદ્ધિક સ્તરે પ્રાપ્તિઓનો આનંદ પણ વહેંચી શકું. વચ્ચે થોડાક સમય માટે અમારા બેઉ વચ્ચે થયેલી ગેરસમજે અમારી સમજનો પાયો એવો તો પાક્કો કરી દીધો કે હવે જીવતે જીવ તો કોઈ ગેરસમજને અવકાશ નથી. જાણે કે નાનપણના વેરઝેરનું, મને મારેલા મારનું આ જનમમાં જ પ્રાયશ્ચિત કરી લેવું હોય, સાટું વાળી દેવું હોય એટલી ઉત્કટતાથી એ ચાહી શકે છે. મારા શરીરની કાયમી પીડાથી મારી કરતાં વધુ દુ:ખી એ થાય છે. ડૉક્ટર હોવા છતાં મારી આ તીવ્ર પીડા બાબતે કંઈ નથી કરી શકતો એની લાચારી મેં ઘણી વાર એના મોં પર જોઈ છે. આ પીડામુક્તિ માટે પોતે ન માનતો હોય એવા સાવ અવૈજ્ઞાનિક ઉપાયો કરવા માટે એ મારાથી વધુ દોડ્યો છે. મને શ્વાસ ચડે ત્યારે હું સુરતમાં જાગું એટલું એ ત્યાં ભાવનગરમાં જાગે છે કાયમ….. દમના હુમલા વખતે પાંચ-સાત વાર ‘શ્વાસ ચાલે છે ને ? જોજે જાતાં પેલાં કેતી જજે…..’ એવું પૂછી લે…. વધતી જતી ઉંમરે, પોતપોતાના સંસારમાં વીંટળાતા જતા લોકોની પ્રાથમિકતાઓ બદલાતી જતી જોઈ છે. એક સમયના નિકટના મિત્રોને પોતપોતાની દુનિયામાં ખોવાઈ જતા, દૂર થતા જતા અનુભવ્યા છે પણ મારું ને ભાઈનું આ બાબતે સાવ ઊંધું થાય છે. અમે નાનાં હતાં ત્યારે અમારી આંખો લડતી. જેમ જેમ મોટા થતાં ગયાં એમ એમ અમે વધુ ને વધુ નજીક આવતાં ગયાં. એમાં બાકી રહી જતું’તું તે એ લખતો પણ થયો. એના કારણે આ દોસ્તી વધુ ગાઢ બની. જે ઝડપે એ લેખક તરીકે જાણીતો થયો એનાથી એને થતા બાળક જેવા આનંદને જોઈ મને ભારે મોજ પડે. એના કેટલાય ચાહકો મને ફોન પર ‘તમારા ભાઈ આટલું સારું લખે છે, બેન તમે પણ કંઈક લખતાં હો તો….’ એવી સલાહ આપે ત્યારે અમે બેઉ ફોન પર ખડખડાટ હસીએ. રાતે દોઢ-બે વાગ્યે દુનિયા જંપી ગઈ હોય, અવળચંડું મન ચકરાવે ચડ્યું હોય તો ભાઈ સાથે ગપ્પાં મારી શકાય….. શરીર થકવે, નથી ટકવું એવું મન થાય… પણ તોય ટકી જવાય છે તે આ ભાઈને કારણે ને એના જેવા એક-બે દોસ્તારને કારણે…. સંબંધ જ્યારે દોસ્તીનું રૂપ લઈ લે પછી એને કંઈ આંચ નથી આવતી એવું ભાઈ સાથેની દોસ્તીએ મને સમજાવ્યું છે.

Print This Article Print This Article ·  Save this article As PDF

  « Previous રેવતી – નિરૂબેન અનડકટ
અર્જુન-સુભદ્રાની કથા – સ્વામી સચ્ચિદાનંદ Next »   

28 પ્રતિભાવો : મારા ભાઈ – શરીફા વીજળીવાળા

  1. ખુબ જ ભાવવાહી. નાના હોઇએ ત્યારે ભાઇ-બેન ખુબ ઝગડે પણ સમજણા થયા પછી એક મેકની કાળજી લેતા થઇ જાય એવો મારો જાત અનુભવ છે.

  2. kirtida says:

    શરીકફાબેન
    આપની ભાઈ બેન ની વાતો વાંચીને બહુજ આનંદ થયો.
    ડો.વીજળીવાળા સાથે ઘણી વાતો થયેલ છે. એમની વાતોમાં અમે તમને અનુભવ્યા છે.
    ડો .સાહેબ નુ બચપનનું સ્વરુપ જાણીને આશ્ચર્ય થયુ. અત્યારે એટ્લા બધા સરળ અને ધીર ગંભીર છે કે
    બચપન આટલું ટીખળી હશે એ તો કલ્પનામાં પણ ન આવે. ખૂબ આનંદ થયો.
    કીર્તિદા

  3. nirlep - doha/jamnagar says:

    indeed..heart touching & quite interesting……….in childhood, it was sibling rivalry, then it’s transformed into sibling bond..”blood is thicker than water” is proved correct.

    both of you are enviously popular writer & professionals, but also wonderful & down-to-earth human beings.

  4. Pankita Bhavsar says:

    Very nice! mara bhai ni yaad avi gai.. 🙂

  5. hiral shah says:

    પહેલાં તો મને આ લેખ વાંચવો નહોતો. (ભાઇ-બેનની વાતમાં તો શું વાંચવાનું?) પણ કોણ જાણે કેમ વંચાઇ ગયો.
    કેટલું બધું લખ્યું છે તમે, છેલ્લે વડોદરાની વાત પછી તો હું રીતસર રડી પડી અને છેલ્લા પેરેગ્રાફમાં ભાવનગર વાંચ્યા પછી અનુમાન લગાવ્યું કે ડૉ. વીજળીવાળા તમારા જ ભાઇ હશે. હું કોમેન્ટમાં પૂછવાની જ હતી, પણ કિર્તિદાબેનની કોમેન્ટ પછી પૂછવાનું રહેતું જ નથી.

    ખૂબ સરસ લેખ. બધા ભાઇ-બેન આમ જ મિત્ર બને એવી અંતરથી પ્રાર્થના.

  6. DHIREN says:

    VERY VERY NICE ARTICLE WITH LOT OF FEELINGS AND SENSITIVENESS BUT IN A VERY VERY FLAT MANNER THAT IS THE MOST PECULAR THING OF THIS NICEST ARTICLE.

  7. જિજ્ઞેશ શનિશ્વરા says:

    શબ્દો નથી મળતાં.

    આટલી હદે કાઠિયાવાડી તળપદી ભાષા લખવી બહુ અઘરી છે. તેના કારણે એમ લાગે કે જાણે વાત વાંચતા નહી પણ સાંભળીયે છીએ.
    સાચું કહું તો વાતમાં એટલી હદે ખોવાઈ ગયેલો કે બહુ મોડે મેં તાળો મેળવ્યો કે ડો. વીજળીવાળા લેખિકાનાં ભાઈ થાય.
    અત્યંત સંવેદનશીલ વાત, ખુબ સરળતાથી અને કોઇ પણ સાહિત્યિક શબ્દોનો ઉપયોગ કર્યા વગર કહી છે.

  8. Dipti Trivedi says:

    કોઈ દિવસ નહી ને આજે સાવારની કોફી સાથે રીડ ગુજરાતી ખોલ્યું અને ભાઈ – બહેનની વાત વાંચીને એમ થયું કે સારું હતું કે વડીલો એમની ધમાલ જોવા ઘરમાં ન હતા.શરુઆતમાં જ વાંગડ શબ્દ કેમ વાપર્યો એ જેમ જેમ વાંચતી ગઈ એમ ખબર પડતી ગઈ. નાનપણમાં રમવું, ચિડવવું, ક્યારેક મારામારી વગેરે તો થાય પણ બહેનનો દડો?
    શરીફાબહેન —-એક ભાઈ ડામચિયા પાંહે ઊભો રહે અને બીજો ઘરની વચાળે…. પછી બેઉ ‘આવવા દે….. —- એમ બોલે કે તમે ઘરની બહાર ના દ્દોડી જાવ?———નાનેથી જ અમારા બેઉ વચ્ચે એક વણલીખી હરીફાઈ. એ જેટલા ટકા લાવે, એટલા બે વરસ પછી એ ધોરણમાં મારે લાવી દેખાડવાના.—એટલે પછી કેવીરીતે ભણાવે? ત્યારે તમારી તાકાત પર પણ ભાઈને વિશ્વાસ હશે . પણ પછી ઘરથી દુર , ઉમર પ્રમાણે ઠરેલપણું અને મેડીકલ નહિ પણ ફાર્મસી- સીધી સ્પર્ધા જ ના રહી ! વળી ભણતરની કિંમત સમજતા હોય તે અભ્યાસ પડતો મુકવા તૈયાર થાય ત્યારે વગર કહ્યે ભાઈની લાગણી પડઘો પાડી ગઈ. જો હજુ ભાઈ બત્રીસ નામ કડકડાટ બોલતા હોય તો વિડીઓ કલીપ બનાવીને અહી અમને લાભ આપી શકો કે નહી ? —નાનપણમાં ભાઈના હાથમાં વીજળી, બહેનની જીભે વીજળી અને મોટા થયા પછી બંનેની કલમમાં વીજળી ચમકે છે.

  9. Dipti Trivedi says:

    ભાઈ બહેનની વાત સાથે એક વાત વણાઈ ગઈ છે તે એ સમયના ભાઈચારાની. સ્કુલમાં પ્રતિનિધિ હોવાના નાતે બધું કરે, નાળીયેર હોમતા પહેલા પ્રતિજ્ઞા લે . તમે કેવા કે કોણ કંઈ મગજમારી નહી. બધા વિદ્યાર્થી જ હતા. હવે વંદે માતરમ માટે પણ નિયમ બનવા માંડ્યા છે .

  10. aniruddhsinh gohil says:

    વાહ, શરીફાબેન આપે તો મજા કરાવી દીધી. બાળપણમાં બોલાવેલી બઘડાટી યાદ કરાવી. તમારી ભાષાય ભૂક્કા કાઢી નાખે એવી છે હો. અભિનંદન.

  11. yogesh says:

    શરીફા બેન્

    તમારો આજ નૉ લેખ વાન્ચિ ને એક આન્ખ હસી અને એક આન્ખ રડી પડી. ખુબ જ ભાવાત્મક રજુઆત્ મારુ બાળપ્ણ યાદ આવિ ગયુ. તમારા ભાઈ વીજ્ળી વાળા સાહેબ સાથે ઈ મેલ થી સમ્પર્ક કર્યો હતો એક્વાર, હુ જ્યારે પણ ઇન્ડીયા આવિશ ત્યારે તમ્ને મળ્વા નૉ પ્રયત્ન કરીશ્.

    મૃગેશ ભાઈ, ક્રુપા કરી ને, શરીફા બેન્ નુ ઈમૈલ આપ્વા વિન્નતી.
    આભાર્

    યોગેશ્.

  12. Jagruti Vaghela U.S.A. says:

    ભાઈ-બહેનનો ખૂબ જ ભાવવાહી લેખ.

  13. avanee senta says:

    thank you shrifa didi , after reading this article i felt in thought of my childhood……

  14. preetam lakhlani says:

    ગમતાનો ગુલાલ એ થી વિષેસ શુ કઉ, …..ફરી વાંચવાનુ મન થાય્ !……..

  15. Milin says:

    સંબંધ જ્યારે દોસ્તીનું રૂપ લઈ લે પછી એને કંઈ આંચ નથી –

    indeed….

  16. manvant patel says:

    બહેનની વાત છેલ્લે સાચી દિશામાઁ છે.આભાર
    તમારો અને મૃગેશભાઈનો……………….!!!!!!!!!!!!

  17. DAXA ZAVERI says:

    Wonderful!
    I was just thinking that Dr. Vijliwala could be your brother. I read other comments and confirmed it. I love all stories of your brother and now I am your fan too.
    Thansk so much for such a good article. Aakha divas no thaak utari gayo!!!

  18. kumar says:

    બાળપણ થી માંડી ને આત્યારે સુધીની ભાઈ-બહેન ની પ્રેમ ની વાત સાંભળીને મન ખુબ ભાવુક થઈ ગયુ.

  19. Sonal says:

    ખુબ સુદર લેખ
    ખરેખર કોઇ પણ સમ્બન્ધ ને મૈત્રિ નુ સ્વરુપ આપવાથી તે એક નવુ જ રુપ ધારણ કરે છે
    ડો. વિજળીવાલા ના લેખ ઘણીવાર વાચ્યા છે, શરિફાબેન ની લખાણ શૈલી પણ એકદમ પોતિકી લાગી.

  20. jesal says:

    bov j saras lekh che. mara pan 2 bhai ava j che. radi padayu. khub j saras thanks

  21. સાચ્ચેજ શબ્દોનો સણઘાર ભાઇ-બહેનની પ્રિત જેવોજ મઢ્યો છે. હા અમો ભાઇ-બહેન હજુ ક્યારેક ઝગડીએ પણ ખરા, બહેન ૭૦ ના થયા અને હું બહેનથી ૩ વરસ નાનો, પણ હજુ છેલ્લે પેનલ્ટીતો મારા ભાગે જ આવે છે.
    હાં ડો.વીજલીવાલાસાહેબ એક લેખથી બહેનને પ્રત્યુતરતો આપશો જ.
    ગઇ ગુજરી પળો જ્યારે નજરે તરવરવાલાગે ત્યારનો આનંદ અદભુત હોય છે. શરીફાબહેન ખુબ ખુબ આભાર.
    વ્રજ દવે

  22. Ashish Dave, Sunnyvale, Califronia says:

    મારુ અને મારી નાની બહેનનુ બાળપણ યાદ આવી ગયુ. હવે એ એના સાસરે છે અને જ્યારે પિયર આવે ત્યારે અમારા બાળકો ભેગા મળી ઘર ગજાવે છે.

    ડોક્ટર સાહેબનુ બાળપણની વાતો માણવાની મજા આવી ગઈ. શરીફાબહેનનુ લખાણ પણ જોરદાર… Generation next has really taken over in Gujarati Literature…

    Ashish Dave

  23. Rajni Gohil says:

    આ વાંચીને મને પણ મારું બચપન યાદ આવી ગયું. મારા તોફાનોને લીધે મને તોફાની બરકસ કહેતા. ભગવાનની મહેરબાનીથી અત્યારે તો એકદમ શાંત છું.

    શરીફાબેનની વાતો વાંચવાની મઝા આવી અને નવાઇ પણ એટલી જ લાગી. ભાવવાહી શૈલીમાં લેખ વાંચીને આંખ સામે બધું બનતું હોય એવું લાગ્યું. શરીફાબેનને અભિનંદન.

  24. PAYAL SONI says:

    શરિફ બેન આ લેખ વાચ્યા પછિ મને ખુબ જ રડવુ આવ્યુ.,મને પણ મરા નનાપન નિ યાદ આવિ ગઈ.

  25. jagdish karia says:

    Hi Sarifa
    really you did justice to your teenager phase of the life and narrate relatuionship with your family ina really pecular village language.
    I used to read at once your articles published in “Jan kalayan ” just extraorinary talent you have to narrate as if your are living within it while writing it.
    reagrds
    jagdish karia

  26. nayan panchal says:

    એકદમ હ્રદયસ્પર્શી.

    સંબંધ જ્યારે દોસ્તીનું રૂપ લઈ લે પછી એને કંઈ આંચ નથી આવતી. કેટલી સાચી વાત! વીજળીવાળા પરિવારના તાણાવાણા કેટલા મજબૂત છે તેનો ખ્યાલ તેમના વિવિધ લેખો પરથી મળી રહે છે.

    ખૂબ આભાર,
    નયન

  27. દૈનિકકુમાર રામાણી says:

    મને મારુ બાળપણ યાદ આવી ગયું………અમારા જુના ઘરે પણ એક ડામચીયો હતો. હવે નથી.

  28. manji Dankhara says:

    My dear sister,………………………… (u know me ?) ……. i m so happy to read this it is very gorgeous ! it is in really kathiyawadi local language …. but in ur story where is my name…….? i hope that it will be sometimes in other reports…….then thanks……..

નોંધ :

એક વર્ષ અગાઉ પ્રકાશિત થયેલા લેખો પર પ્રતિભાવ મૂકી શકાશે નહીં, જેની નોંધ લેવા વિનંતી.

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.