‘છે’ ને છે તરીકે અને ‘નથી’ ને નથી તરીકે સ્વીકારીએ ! – દિનકર જોષી

[‘અખંડ આનંદ’માંથી સાભાર. રીડગુજરાતીને આ લેખ માટે પરવાનગી આપવા બદલ આદરણીય શ્રી દિનકરભાઈનો (મુંબઈ) ખૂબ ખૂબ આભાર. આપ તેમનો આ સરનામે dinkarmjoshi@rediffmail.com અથવા આ નંબર પર +91 9969516745 સંપર્ક કરી શકો છો.]

મહાભારતના કર્ણ પર્વમાં એક એવી ઘટના આવે છે કે જે લોકોના ધ્યાન ઉપર ઓછી મુકાઈ છે પણ એનું અર્થઘટન અને એનો સંકેત ઘણો વ્યાપક છે. યુદ્ધના સત્તરમા દિવસે વિજય માટે ઉતાવળા થઈ ગયેલા યુધિષ્ઠિર યુદ્ધમાં ઘાયલ થયા અને રોષપૂર્વક અર્જુનને એમણે ભારે ઠપકો આપ્યો. અર્જુનનું પૌરુષ અને એનું ગાંડીવ ધનુષ્ય નિર્વિય છે તથા શત્રુનો પરાજય કરવામાં અસમર્થ છે એવી ધિક્કારની વાણી પણ એમણે ઉચ્ચારી. અર્જુને આ પૂર્વે એક પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે પોતાના ગાંડીવ ધનુષ્યની જે કોઈ નિંદા કરશે એનો એ વધ કરશે. આ પ્રતિજ્ઞા સંભારીને અર્જુને મોટા ભાઈ યુધિષ્ઠિરનો વધ કરવા માટે તલવાર ખેંચી અને કૃષ્ણને કહ્યું કે પોતે પ્રતિજ્ઞાનું પાલન કરવા માટે બંધાયેલો છે. આ સાંભળીને કૃષ્ણે અર્જુનને આમ કહ્યું છે :

इदानी पार्थ जानामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया । (કર્ણ પર્વ 69/16)
‘હે પાર્થ, એવું લાગે છે કે તેં વૃદ્ધોનું સેવન કર્યું નથી. અર્થાત હે અર્જુન, જો તેં વૃદ્ધોનું સેવન કર્યું હોત તો એમના અનુભવમાંથી તું શીખ્યો હોત અને આ ક્ષણે જે રીતે બેબાકળો થઈને અવિચારી કૃત્ય કરવા તૈયાર થયો છે એવું ન થયું હોત.’

માણસ જેમ જેમ આયુ યાત્રામાં આગળ વધતો જાય છે એમ એમ એને ડગલે ને પગલે જાતજાતના અને ભાતભાતના અનુભવો થતા રહે છે. આ બધા અનુભવો કંઈ સ્વૈચ્છિક નથી હોતા, કેટલાક અનુભવો અનૈચ્છિક અને આવી પડેલા હોય છે. અનુભવોમાંથી – એટલે કે બનતી ઘટનાઓ વચ્ચેથી – પસાર તો થઈ જ જવાય છે કેમકે કાળ એક ક્ષણ પણ થોભતો નથી. મૂળ વાત આવી ઘટનાઓમાંથી પસાર થઈ જવાની નથી પણ આ ઘટનાઓ વચ્ચેથી પસાર થતી વખતે માણસ શું શીખે છે એની છે. આ શીખવું એ અનુભવ છે. ઘટનામાંથી જો કશું શીખાતું નથી તો એ અનુભવ નથી બનતો, અનુભવ શબ્દનો અર્થ જ આનું સૂચન કરે છે. ભવ એટલે બનવું. જે કંઈ બને છે એની પાછળ જવું એટલે અનુ. જે રીતે અનુસરણ, અનુકરણ, અનુજ – આ બધા શબ્દોમાં અનુ એટલે પાછળ એવો અર્થ અભિપ્રેત છે એ જ રીતે, આ ભવ એટલે બન્યા પછી જે અનુ એટલે કે પાછળ રહીને શીખે છે એને જ અનુભવ કહેવાય છે. માણસ જેમ વયમાં વધતો જાય એમ એના અનુભવો વધતા જવા જોઈએ. આમ હોવાથી જો કોઈ વૃદ્ધોનું સેવન કરે છે તો વૃદ્ધો પાસેથી એમના અનુભવોનો લાભ મેળવીને શીખી શકે છે. આમ કૃષ્ણે અર્જુનને અહીં એવો સંકેત આપ્યો છે કે વૃદ્ધોની સેવા કર્યા વિના કેટલીય વસ્તુઓ શીખી શકાતી નથી.

આ વાત વૃદ્ધો અને સમજદાર અવૃદ્ધો બંને માટે ખૂબ મહત્વની છે. જે વૃદ્ધોએ માત્ર વર્ષો ખૂટાડ્યાં છે, જેઓ ઘટનાઓ વચ્ચેથી માત્ર પસાર થયા છે અને આ બધી પ્રક્રિયામાંથી કંઈ ભાથું ગાંઠે બાંધ્યું નથી એ સાચા અર્થમાં વૃદ્ધ નથી. વૃદ્ધ એટલે જે વધ્યો છે, જે વિકસ્યો છે, જે અનુભવોથી ઘેઘૂર બન્યો છે એવો માણસ. અન્યથા એ બુઢ્ઢો છે, ડોસો છે, ઘરડો છે અને બીજું બધુંય છે પણ વૃદ્ધ નથી. ઉપર જેને અવૃદ્ધો તરીકે ઓળખાવ્યા છે એ એવી પેઢી છે કે જેમને હજુ અનુભવો પ્રાપ્ત થયા નથી. આમ છતાં કેટલીક વાર આવી પેઢી પોતાને ભારે સમજદાર અને બુદ્ધિશાળી માનવા માંડે છે. આવા માણસો પાસે પાર વિનાની માહિતી એકત્રિત થઈ હોય છે અને આ માહિતીના ભંડારને તેઓ બુદ્ધિ માની બેસતા હોય છે. માહિતીનો ભંડાર એ હોશિયારી છે, બુદ્ધિ નથી. આવા માણસો એટલે કે અવૃદ્ધોની આવી પેઢીઓ વૃદ્ધો પાસેથી એમના અનુભવોને યથાશક્તિ યથામતિ ગ્રહણ કરી લેવા જોઈએ. એવું બને કે આ અનુભવોનો જે તત્કાલીન સંબંધ હોય કે જે સંજોગો હોય એ અત્યારે બદલાઈ ગયા હોય પણ બદલાયેલા સંજોગોમાં વિવેકપુરઃસર વૃદ્ધ પેઢીના અનુભવોનો વિનિયોગ કરવો એ ડહાપણ છે. આમ કૃષ્ણની આ વાત સ્મરણમાં રાખવા જેવી છે – વૃદ્ધો અને અવૃદ્ધો બંનેએ.

થોડીક અંગત વાત કરીને કહું તો મેં મારા દાદા કે દાદીને જોયાં પણ નથી. મારા જન્મ પૂર્વે જ તેઓ સ્વર્ગે સિધાવી ચૂક્યાં હતાં પણ નાના અને નાની, બંનેની સાથે રહેવાનું અને એમની વાતો સાંભળવાનું બન્યું છે. નાના મારી આરંભિક કિશોરાવસ્થામાં જ મૃત્યુ પામ્યા હતા એટલે એમનું સ્મરણ થોડુંક ઝાંખું છે પણ નાની, મારી લગભગ ચાળીસ વર્ષની વય સુધી હતાં એટલે એમની ઘણી વાતો મને યાદ છે. એમની વાતોમાં અનાયાસે પણ જે અનુભવ પ્રગટ થતો એ બોધપાઠ મને જીવનમાં ઉપયોગી થયો છે. નાનીએ કાળા અક્ષર કુહાડે માર્યા હતા. વીસથી આગળના આંકડા એમને ગણતાં પણ આવડતા નહિ. એમની કોઠાસૂઝનો એક અનુભવ આટલાં વરસેય મારાથી ભુલાયો નથી. એક વાર સ્ત્રી વર્ગ પૈકી કોઈકે રસોડામાંથી બહાર કહેણ મોકલ્યું – ‘ઘી ખલાસ થઈ ગયું છે. એક બે દિવસમાં આવતા જતા કોઈક પાસેથી મંગાવી રાખજો.’ આ શબ્દો નાનીમાએ સાંભળ્યાં એટલે એમણે તરત જ આવું કહેનારી વહુને કહ્યું હતું : ‘વહુ બેટા, રસોડામાંથી કોઈ ચીજ ક્યારેય ખલાસ થઈ ગઈ છે એમ ન કહેવાય. માત્ર ઘી મંગાવવાનું છે એટલું જ કહેવાય.’ રસોડું એ અન્નદેવતાનું સ્થાનક છે. એ સ્થાનક ઉપરથી જો અન્નદેવતાનો અંશ ઊઠી જાય તો ભારે મોટું દુર્ભાગ્ય કહેવાય. દુર્ભાગ્યના આવા કથોરાં વેણ ગૃહલક્ષ્મીએ તો ક્યારેય ઉચ્ચારાય જ નહિ, આવો ભાવ નાનીમાના શબ્દોમાં રહ્યો હતો. એ કદાચ ત્યારે નહોતું સમજાયું પણ આજે સમજાય છે.

આજે જેઓ વીસ પચીસની ઉપર પણ ચાળીસ પિસ્તાળીસથી નીચે છે એવી પેઢી પૈકી કેટલાકોએ કદાચ દાદા-દાદી સાથે વસવાટ કર્યાનો અનુભવ મેળવ્યો પણ હશે. પણ જેઓ આજે વીસની નીચેના છે તેવા કિશોરો અને બાળકોએ તો મોટા ભાગે દાદા-દાદીને ખોઈ નાખ્યાં છે. છેલ્લા દોઢ કે બે દાયકામાં જે સામાજિક પરિવર્તન આવ્યું છે એમાં મોટા ભાગે યુવાન પુત્રો લગ્ન પછી તરત જ કે ટૂંક સમયમાં અલગ રહેતા થઈ જતા હોય છે. આના માટે વ્યાવસાયિક, પૂરતી રહેઠાણની જગ્યાનો અભાવ કે બીજા કોઈ પણ કારણો હોઈ શકે છે. આમ હોવાને કારણે આ યુવાનોનાં સંતાનો માટે દાદા-દાદી કાં તો વીક ઍન્ડ લકઝરી બને છે, વૅકેશનમાં મળવા જવાનો અવસર બને છે અથવા વારતહેવારે એમની પાસે જઈને વિવેકપૂર્વક પ્રણામ કરવાનો વહેવાર બને છે. દાદા-દાદીઓએ પોતાની બાલ્યાવસ્થામાં પોતાનાં દાદા-દાદીઓ પાસેથી જે મેળવ્યું હતું એ બધું હવે, પોતાના પૌત્રપૌત્રીઓ પાસે ઠાલવવા આડે આ સામાજિક પરિવર્તનનો વિરાટ બંધ બંધાઈ ગયો છે. હવે જે કિશોર વયની પેઢી દાદા-દાદી પાસે આવે છે એમને પણ દાદા-દાદીની વાતોમાં ઝાઝો રસ પડતો નથી. એટલે આમાં જો કોઈ પક્ષે વધુ મોટું નુકશાન વેઠ્યું હોય તો એ પક્ષ દાદા-દાદીનો છે અને તરુણ પેઢીને તો એમણે કેટલું મોટું નુકશાન વેઠ્યું છે એની પણ કદાચ ખબર નથી.

આમ બનવાનું સહુથી મોટું કારણ, ઘરે ઘરે કલાકો સુધી ચાલુ રહેતો ટીવીનો પડદો છે. ટીવીના પડદા ઉપર કાર્ટૂન ફિલ્મથી માંડીને રિયાલિટી શૉના નામે જે રાફડો ફાટ્યો છે એમાંથી પ્રસરેલા અદીઠ વિષધરોએ, ઊગીને ઊભી થતી આ તરુણ પેઢીને એટલી બધી દૂષિત કરી નાખી છે કે એની સચ્ચાઈ કદાચ આપણે હજુ સમજ્યા જ નથી. કૌટુંબિક કલહો, પરસ્પર વેરઝેર, સર્વત્ર છેતરપિંડી અને અવિશ્વાસ, પરસ્પર સાથે ષડયંત્રો, આ બધું મનોરંજનના નામે સિરીયલો સ્વરૂપે આ બાળકો જુએ છે. નાચવું એટલે માત્ર શરીરના એકેએક અંગોને મરડીને, ઉપસાવીને, વિકૃત કરીને દર્શાવવા એવું આ નવી પેઢી શીખે છે. આ બધું ટીવીના પડદે કરનારાઓ અર્થોપાર્જન માટે જ કરે છે અને તેઓ સુપેરે જાણે છે કે આમાં કશી સચ્ચાઈ નથી. દુર્ભાગ્યે, જે બાળકો અને કિશોરો આ સતત જોતાં રહે છે એમના મનમાં તો વાસ્તવિક જગત આ જ છે અને આપણે આમ જ જીવવું જોઈએ એવો આદર્શ બનતો જાય છે. બળાત્કાર કે હત્યાનું દશ્ય એ અનેક વાર જુએ છે પરિણામે એની સંવેદનાઓ બધિર થતી જાય છે. પરિવાર સાથેના એના લાગણીનાં બંધનો આપોઆપ જ શિથિલ થઈ જાય છે. જે માતાપિતાઓ આ ભયાવહ ભવિષ્યનું મૂલ્યાંકન અત્યારથી નહિ કરી શકે એમણે એમના ઉત્તરકાળમાં જે સહન કરવું પડશે એના તેઓ પોતે જ જવાબદાર હશે.

દાદા-દાદીઓએ પૌત્રપૌત્રીઓ સાથે વાત કરતી વખતે એ યાદ રાખવા જેવું છે કે આ પૌત્ર-પૌત્રીઓ પાસે હવે ‘ડોસી ડોસી ક્યાં ચાલ્યાં ?’ અથવા ‘ચલ ભંભોટિયા આપણે ગામ’ આવી બધી ગિજુભાઈ કથિત વાતો પ્રભાવક નહિ બને. આ બાળકો પાસે એટલી બધી માહિતી છે કે દાદા-દાદી જિંદગીભર મથ્યાં પછી પણ આટલી માહિતી એકઠી નહિ કરી શક્યાં હોય. આ વાત બરાબર સમજી લઈને દાદા-દાદીએ કે નાના-નાનીએ આ ઊછરતી પેઢી સાથે વાતો કરવી પડશે. તમને ‘જેક ઍન્ડ જિલ’ની વાર્તા નહિ આવડતી હોય તો ચાલશે પણ ‘જેક ઍન્ડ જિલ’માં જે નથી એવા અદ્દભુત કથાનકો આપણી પુરાણ કથાઓમાં છે, આપણી પરીકથાઓમાં છે, આપણી લોકકથાઓમાં છે. આ બધું જે રીતે તમને તમારા દાદા-દાદીએ કહ્યું હતું એના એ જ સ્વરૂપે કહેશો તો ફરી એક વાર તમે નાપાસ થશો. તમારે હવે આ બધું આજના સંદર્ભમાં એમને નવા સ્વરૂપે કહેવું પડશે. એ સમજે એવા શબ્દોમાં કહેવું પડશે. સીધા ઉપદેશને બદલે આવા કથાનકોમાંથી પ્રગટ થતો સંદેશો એમની પાસેથી જ બહાર કઢાવવો પડશે. બાળકોની આ પેઢી માહિતીસભર તો છે જ પણ અક્ક્લવાળી પણ છે. આ અક્ક્લને વિધાયક બુદ્ધિ તરફ દોરી જવાય એ રીતે તમારે પણ કંઈક શીખવું પડશે.

રાજા હરિશ્ચન્દ્રના સત્યવાદીપણા સામે આ બાળકો પ્રશ્ન પૂછે એવો પૂરતો સંભવ છે. તારામતી રોહિતનું શબ લઈને આવે અને સ્મશાનના રખેવાળ રાજા હરિશ્ચન્દ્ર લાગત લીધા વિના પોતાના સગા પુત્રના શબને બાળવાનો પણ ઈન્કાર કરે. આ સત્ય વિશે બાળક સાશંક થશે. સવાસો વર્ષ પહેલાં આઠ વરસના મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીએ ભલે એવો પ્રશ્ન કર્યો હોય કે બધા હરિશ્ચન્દ્ર જેવા સત્યવાદી કાં ન થાય ? પણ આજનું બાળક આવો પ્રશ્ન નહિ જ કરે. એટલું જ નહિ, હરિશ્ચન્દ્રની વાત એના ગળે પણ નહિ ઊતરે. એ જ રીતે માતા પાર્વતી સ્નાન કરવા બેઠાં હોય ત્યારે પુત્ર ગણપતિ ઘરના દરવાજે ચોકી પહેરો કરવા ઊભા રહે અને પિતા શિવજી ઘરમાં આવે ત્યારે એમને આવતા રોકે, એટલું જ નહિ શિવજી પુત્રનો શિરચ્છેદ કરે આ વાત બાળકને ઘણી બધી જુદી રીતે કહેવી પડશે.

દાદા-દાદી અને પૌત્રપૌત્રી વચ્ચેના સંબંધોમાં જે પરિવર્તનો અપેક્ષિત છે એની આ થોડીક વાત કર્યા પછી આ બાળકોનાં માતાપિતા વિશે પણ થોડીક વાત અહીં કરવા જેવી છે. સામાન્ય રીતે એવું નજરે પડે છે કે પચ્ચીસથી પિસ્તાળીસ વચ્ચેની વયનાં આ માતાપિતાઓ શિક્ષિત છે અને પારિવારિક પરિસ્થિતિને ધન સંપન્ન કરવા માટે સક્ષમ પણ છે. ક્યાંક પતિ-પત્ની બંને નોકરી કે વ્યવસાય પર જાય છે અને બાળકો કાં તો નોકરોને હવાલે હોય છે અથવા ટ્યૂશન, ડાન્સ કલાસ, સંગીત કલાસ, જુડો કરાટે વગેરેમાં ગળાબૂડ હોય છે. માતા જો વ્યાવસાયિક નથી હોતી તો કીટ્ટી પાર્ટી, શોપિંગ, સમાજસેવા જેવી પ્રવૃત્તિઓમાં પોતાની જાતને ડુબાડી દેતી હોય છે. આ બંને માતાપિતા એવા ભ્રમ હેઠળ જીવતાં હોય છે કે પોતાનાં સંતાનોને મોંઘીદાટ અંગ્રેજી શાળામાં દાખલ કરી દેવાથી, એમને બેને બદલે બાર જોડી જૂતાઓ કે ઢગલો એક રમકડાંઓ અપાવી દેવાથી એમની ફરજ પૂરી થઈ જાય છે. આવાં માતાપિતાઓને કેટલીય વાર મોડી રાત સુધી પોતાને મનગમતા ટીવી કાર્યક્રમો જોવા હોય છે. પરિણામે એમનાં અણસમજુ સંતાનો પણ એમની સાથે જ આ બધા કાર્યક્રમો સતત જોયા કરે છે. ઈસુએ વધસ્તંભ પર ચડતા પહેલાં એમના હત્યારાઓ માટે કહ્યું હતું કે, ‘હે પ્રભુ, તું એમને ક્ષમા કરજે કેમકે તેઓ શું કરી રહ્યા છે એની જ એમને ખબર નથી.’ આપણે અહીં જે માતાપિતાઓની વાત કરી રહ્યાં છીએ એમને માટે તો ઈસુની આ પ્રાર્થના પણ ઉપયોગમાં લઈ શકાય એમ નથી કેમકે તેઓ શું કરી રહ્યાં છે એની એમને પૂરેપૂરી જાણ છે અને છતાં તેઓ કરી રહ્યાં છે.

સેવાનિવૃત્ત વરિષ્ઠજનોએ લક્ષમાં રાખવા જેવો બીજો એક મુદ્દો પણ અહીં ઉલ્લેખ કરવા જેવો છે. સેવાનિવૃત્ત વરિષ્ઠજનો પાસે હવે આર્થિક ઉપાર્જનની બહુ મોટી સંભાવનાઓ રહેતી નથી. રોકાણો ઉપરનું વ્યાજ, પેન્શન કે પછી ભાડાં જેવી આવકો સિવાય ગણનાપાત્ર કહી શકાય એવો આવકનો કોઈ સ્ત્રોત એમની પાસે હોતો નથી. આવા સંજોગોમાં માણસની મનોવૃત્તિ ઓછો ખર્ચ કરવાની થઈ જતી હોય છે. આવક પૂરતા પ્રમાણમાં હોય, બચત પણ પૂરતા પ્રમાણમાં હોય અને તર્કપૂર્ણ રીતે શેષ વર્ષો ગણતરીમાં લેતાં આટલું પૂરતું હોય છતાં પણ કેટલાક વડીલોના મનમાં આ મુદ્દે ઊંચો જીવ રહેતો હોય છે. વડીલોએ એ સતત યાદ રાખવું જોઈએ કે હવે જે વર્ષો બચ્યાં છે એ જો ગજવાંને પોસાતું હોય તો વાપરી નાખવાનાં વર્ષો છે. આમાં અવિવેકી થઈને ઉડાઉ થઈ જવું એવો ધ્વનિ નથી પણ મુઠ્ઠીને વધુ પડતી બંધ ન રાખવી અને ઓછામાં ઓછું પ્રતિ માસ થતી આવક ઉપરાંત, મૂળ બચતમાંથી પણ અમુક હિસ્સો વાપરી નાખવો એવો સ્પષ્ટ મત છે. ક્યાં વાપરવા એ તમારે જ નક્કી કરવાનું છે. તમે કોને સત્કાર્ય માનો છો એ તમારા સંસ્કાર અને શિક્ષણ પર અવલંબિત છે. આ રકમ તમે જો તમારી તમામ સોઈસગવડો માટે વાપરો તોય વાંધો નથી. તમારી પાસે જો તમારું પોતાનું વાહન હોય તો એનો છૂટથી ઉપયોગ કરજો અને જો ન હોય તો ટૅક્સી-રિક્ષા ઉપયોગમાં લેતા સહેજ પણ સંકોચ રાખશો નહિ. હવે બસની લાઈનમાં ઊભા રહેવાના દિવસો પૂરા થયા છે. રેલવેની ટિકિટ લઈને ધક્કામુક્કી કરતા ચડવામાં તમે જોખમ ઉઠાવી રહ્યા છો. અલબત્ત આર્થિક પરિસ્થિતિ એવી હોય કે આમ કરવું જ પડે તો એ પ્રકૃતિદત્ત દુર્ભાગ્ય છે પણ જો આમાંથી ઊગરી શકાય એમ હોય અને માત્ર થોડીક મૂડી વધારવાના લોભે જ જો તમે આમ કરતા હોય તો એ તમારું સ્વનિર્મિત દુર્ભાગ્ય છે. સ્વનિર્મિત દુર્ભાગીઓને તો ઉપરવાળો પણ માફ નહિ કરે કેમકે એણે આપેલા અવસરને ઓળખ્યા વિના તમે બીજાઓની અગવડોમાં વધારો કર્યો છે.

બને ત્યાં સુધી સંતાનો માટે મોટી મૂડી છોડી જવાનો મોહ ઓછો કરતા રહેવું હિતાવહ છે. જ્યાં સંતાનો આર્થિક મુશ્કેલીમાં હોય ત્યાં એમને સહાય કરવી એ માતાપિતા તરીકે તમારો ધર્મ છે. પણ જ્યાં સંતાનો સક્ષમ હોય ત્યાં એમને માટે મૂડી છોડી જવાનો મોહ ધર્મથી વિપરિત છે. થોડીક ઝીણવટભરી નજર આસપાસ ફેરવજો. તમારા સ્નેહી, સંબંધી, પરિચિતોના પરિવારોનું જરાક નિરીક્ષણ કરજો. જે વડીલો કરકસરભર્યું શેષ આયુ જીવીને ખાસ્સી મૂડી સંતાનો માટે મૂકી ગયા હોય એવાં સંતાનોએ પેદા કરેલા પ્રશ્નો ઉપર નજર ઠેરવજો. એવા કેટલાય પરિવારો હશે કે જેમાં સદગત વડીલોએ મૂકેલી મૂડી સમસ્યામૂલક થઈ ગઈ હોય. ઉત્તરાધિકારીઓ વચ્ચે આ મૂડીએ પારાવાર પ્રશ્નો પેદા કર્યા હોય એવાં ઘણાં કુટુંબો તમને મળશે. પિતાએ અત્યંત કાળજીપૂર્વક અને ભારે હોંશથી ચણાવેલો બંગલો ખંડિયેર હાલતમાં પડી જાય અને રખડતાં ઢોર ત્યાં જામેલા ઉકરડામાં આળોટતાં હોય ત્યાં સુધી ઉત્તરાધિકારીઓએ પિતાના વસિયતનામાને કે એમની શેષ મૂડી વિશે સમજૂતી ન કરી હોય એવા કપાતરોનો અહીં તોટો નથી. જો બૅંકના ખાતામાં પૂરતી રકમ હોય અને બીમારી આવે તથા હૉસ્પિટલમાં દાખલ થવું પડે ત્યારે તમારા પોતાના ખર્ચે સ્પેશિયલ રૂમમાં દાખલ થજો અને મેડિકલેઈમ નથી એવું કહેશો નહિ. એટલું જ નહિ, હૉસ્પિટલનું આ બિલ પુત્રો સક્ષમ હોય તો પણ તમારા ખાતામાંથી જ ચૂકવાય એવો આગ્રહ રાખજો. તમારા આટલા આગ્રહ પછી પણ જો પુત્ર એ પોતાના ખિસ્સામાંથી ચૂકવી દે તો ‘હું જ ચૂકવું’ એવો દૂરાગ્રહ પણ નહિ રાખતા. મોટા ભાગે જ્યારે આવાં બિલો ચૂકવવાની તમે તૈયારી દેખાડશો ત્યારે તમારા પુત્રો તમને એમાં સહમતી આપી દેશે.

કેટલાક વરિષ્ઠજનો પોતાના નિવૃત્તિ કાળના ફાજલ સમયમાં જાહેરજીવનની કોઈ કોઈ પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાતા હોય છે. ધાર્મિક, સામાજિક, શૈક્ષણિક, સાંસ્કૃતિક કે એવી કોઈક સામાજિક સંસ્થા સાથે સંકળાઈને તેઓ પ્રવૃત્તિશીલ રહેતા હોય છે. આ એક સારી વાત છે. પોતાનો સમય, શક્તિ અને શક્ય હોય તો થોડુંક ધન પણ આ રીતે સમાજને પાછા વાળવા એ ખરેખર તો પ્રત્યેક વરિષ્ઠજનનો ધર્મ છે. દુર્ભાગ્યે બને છે એવું કે સમાજને પાછું વાળવાની પ્રવૃત્તિમાં જોડાયેલા આ વરિષ્ઠજનો આવાં સેવાકાર્યો કે સામાજિક સંસ્થાઓ પાસેથી, પોતાને શું મળે એની પ્રવૃત્તિમાં પડી જતા હોય છે. અહીં મૂળ હેતુ જ બદલાઈ જાય છે. પાછું વાળવાને બદલે વધુ મેળવવાની એક અદીઠ સ્પર્ધા શરૂ થઈ જતી હોય છે. સંસ્થાના હોદ્દેદાર બનવા માટે જે પડાપડી થતી હોય છે એના મૂળમાં આવા માર્ગ ભૂલેલા વરિષ્ઠજનો હોય છે. એવું નથી કે સંસ્થા માટે કે સેવાકાર્યના આયોજન માટે વરિષ્ઠજનો ઉપયોગી નથી પણ એમણે એક ચોક્કસ મર્યાદા સમજી અને સ્વીકારી લેવી જોઈએ કે પોતે જ આજીવન સંસ્થાના હોદ્દેદાર તરીકે જ રહેવું એવો આગ્રહ રાખવો જોઈએ નહિ. એંસી તો નહિ પણ નેવું સુદ્ધાં વટાવી ગયેલા કેટલાય ‘આજીવન’ સેવકો જાહેરજીવનની સંસ્થાનો હોદ્દો છોડતા નથી. પરિણામે, એમની પછીની જે પેઢી પ્રતીક્ષા કરતી હોય છે તેઓ અજાણતા જ આવા હોદ્દેદારના મૃત્યુની પ્રતીક્ષા કરવા માંડે છે. કોઈક જીમખાના કે કસરતશાળાના અધ્યક્ષ તરીકે બાણુ-ત્રાણુ વરસના વૃદ્ધ લાકડીના ટેકે ટેકે આવતા હોય એ દશ્ય ભારે હાસ્યાસ્પદ છે. ક્યાંક ક્યાંક તો આવા વૃદ્ધજન સંખ્યાબંધ સંસ્થાઓમાં હોદ્દાઓ ઉપર ચીટકીને બેસી રહેતા હોય છે. હવે હોદ્દાને વળગવાનો નહિ પણ વહાલ કરવાનો સમય છે અને આ વહાલ એના ઉપરથી ઊતરીને, બીજા સુયોગ્ય પાત્રને પલોટીને થઈ શકે છે એટલું સમજી લેવું જોઈએ.

જીવન બહુ જટિલ છે. આ જટિલતાનો અનુભવ એમાંથી સાઠ સિત્તેર જેટલાં વર્ષો વિતાવ્યાં પછી પણ જો ન થયો હોય તો તમે સદભાગી નહિ પણ અણસમજુ કહેવાઓ. આ જટિલતા વચ્ચે માનવપ્રકૃતિના અનેક કપરા કોયડા પેદા થતા હોય છે. અત્યાર સુધી આવા બધા કોયડાઓ ઉકેલવામાં કે એમાંથી વધુમાં વધુ લાભ મેળવી લેવામાં આપણે રચ્યાપચ્યા રહેતા હોઈએ છીએ. પણ હવે એટલું સમજાઈ જવું જોઈએ કે આવા કોયડા ઉકેલી શકાતા નથી અને હવે એમાંથી કશોક લાભ મેળવી લેવાની વૃત્તિમાંથી પણ છૂટકારો થવો જોઈએ. હવે, જે કંઈ છે એનો ‘છે’ તરીકે માત્ર સ્વીકાર થવો જોઈએ અને જે કંઈ નથી એનો ‘નથી’ તરીકે પણ સાહજિક સ્વીકાર કરી લેવો જોઈએ. જો આમ થશે તો બીજું ગમે તે થાય પણ જીવનના અંતિમ વર્ષો થોડાંક હળવાં તો જરૂર થશે.

Print This Article Print This Article ·  Save this article As PDF

  « Previous ખીલતાં ફૂલ – તુલસીભાઈ પટેલ
જિંદગી કેમ ખોવાઈ જાય છે ? – અવંતિકા ગુણવંત Next »   

11 પ્રતિભાવો : ‘છે’ ને છે તરીકે અને ‘નથી’ ને નથી તરીકે સ્વીકારીએ ! – દિનકર જોષી

  1. Sonia says:

    આટલા સુંદર લેખ માટે લેખક નો ખુબ ખુબ આભાર! અને મૃગેશભાઈ ને પણ આવા સુંદર લેખ આપવા માટે ઘણો જ આભાર.
    હું આમાં થી કંઈક શીખી ને પચાવી ને મારા જીવન માં ઉતારુ તો મેં વાંચેલુ સાર્થક થયું ગણાશે….

  2. Durgesh Modi says:

    મહાભારત અને રામાયણના વધુ ને વધુ લેખ આપતા રહો એવી ઇચ્છા

  3. harikrishna patel says:

    very nice article. perfect writing.

  4. nayan panchal says:

    ખૂબ જ ઉપયોગી લેખ. માણસની સૌથી મોટી મુશ્કેલી એ છે કે તેઓ જેટલી આસાનીથી સુખનો સ્વીકાર કરી લે છે, તેટલી સહજતાથી દુઃખનો સ્વીકાર નથી કરી શકતા. સમસ્તનો સ્વીકાર કરતા આવડી જાય તો ઘણી મુશ્કેલીઓ મુશ્કેલી જ ન રહે.

    ધાર્યુ થાય તો આપણે ખુશ અને ન થાય તો ભગવાનને પૂછીએ તે આવુ કેમ કર્યુ? હું પણ આમાંનો જ એક છું, ધીંમેધીમે શીખવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો છું.

    મોટેરાઓ તો અનુભવોનુ ભાથું છે. તેઓ (અને પુસ્તકો) એક ઉત્તમ માર્ગદર્શકની ગરજ સારી શકે છે. સ્વાનુભાવે કહુ છું કે જેમને બાળપણમાં દાદા-દાદી કે નાના-નાનીનો સંગાથ ન મળ્યો હોય તેમના બાળપણમાં એક અધૂરપ રહી જાય છે.

    કહે છે કે સ્વભાવ તો ચિતામાં સાથે જ જાય, પરંતુ જો પ્રયત્ન કરવામાં આવે તો જરૂરથી બદલી શકાય. વૃધ્ધો માટે અયોગ્ય રીતે વપરાતો બૂઢ્ઢો (આ લેખમાં પણ) વાસ્તવમાં બુદ્ધ પરથી ઉતરી આવેલો છે. બુધ્ધ એટલે જે બધુ જાણે છે તે. સાચા અર્થમાં બુઢ્ઢા થવુ તો અનુસરણીય છે.

    સુંદર લેખ બદલ લેખકશ્રીનો આભાર.
    નયન

  5. Trivedi Dipti says:

    સાચી વાત છે.– એ જ રીતે માતા પાર્વતી સ્નાન કરવા બેઠાં હોય ત્યારે પુત્ર ગણપતિ ઘરના દરવાજે ચોકી પહેરો કરવા ઊભા રહે અને પિતા શિવજી ઘરમાં આવે ત્યારે એમને આવતા રોકે, એટલું જ નહિ શિવજી પુત્રનો શિરચ્છેદ કરે આ વાત —-જ્યારે મેં મારા દિકરાને કહી ત્યારે તે કહે —- I am sad. અને પૂછે કે what happen to boy’s head after they got elephant’s head? (મારી મિત્રની દિકરી પૂછતી હતી કે–what was elephant’s fault that he got killed?) પછી મેં એને મજા પડે એમ કરીને કૃષ્ણ-બાળલીલાની બે ત્રણ વાત કહી પણ એમાં એકમાં માખણ ચોરે અને ગોપી બાંધી દે અને બાળકૃષ્ણ પોતાના ઘરે અને ગોપીના ઘરે પણ દેખાય અને અચંબો થાય તે છતાં કૃષ્ણને બાંધ્યા એટ્લે મારો દિકરો sad જ રહ્યો તે એવો કે એના ચહેરા પરથી દેખાય.

  6. Trivedi Dipti says:

    . પોતાનો સમય, શક્તિ અને શક્ય હોય તો થોડુંક ધન પણ આ રીતે સમાજને પાછા વાળવા એ ખરેખર તો પ્રત્યેક વરિષ્ઠજનનો ધર્મ છે——અમેરિકામાં વિદ્યાર્થીઓ હાઈસ્કૂલમાં હોય ત્યારે વિવિધ જગ્યાએ વોલન્ટિયર તરીકે કામ કરવાની પ્રથા છે, જેનાથી તેમને કોલેજમાં પ્રવેશ અને સ્કોલરશીપમાં પણ્ ફાયદો થાય છે. આપણે ત્યાં આવી શરુઆત કરવી જોઈએ. યુવાવસ્થાથી જ સમાજને પાછું આપવાની ટેવ કેળવાય અને પછી એ સહજ વણાઈ જાય . પણ સારી બાબતનું પષ્ચિમિ અનુકરણ આપણે જલદી કરતાં નથી.

  7. Jagruti Vaghela U.S.A. says:

    બાળકો થી માંડી વૃધ્ધો તમામ માટે ઉપયોગી લેખ્.

  8. Manav says:

    આ લેખ ખરેખર ખુબજ સુંદર તેમજ સંપૂર્ણ નવા વિચરોથી ભરેલો છે. આજના જીવનમા આપણૅ કેવો વહેવાર કરવો, ખાસ કરીને નાના ભૂલકાઑ સામે તથા કેમ આપણી વાત બાળકને ઘણી બધી જુદી રીતે કહેવી એ એક નવી કળા કેળવવી રહી.

    આપણા વહેવાર થકી બીજાને કઈ રીતે મદદરૂપ થવુ તેમજ કઈ રીતે સ્વજનોના મન સાચવવા ઍ સફળ જીવન ની ચાવી હાથૅ ધરવા જેવી ખરી.

    સમસ્તનો સ્વીકાર કરતા આવડી જાય તો ઘણી મુશ્કેલીઓ હળવી થઈ જાય એમા શંકાને સ્થાન નથી.

    “મારુ જ)વન અંજલી થાજો” ની પંક્તિઓ ને યાદ કરવી અહી સાર્થક ગણાશે.

    હું આમાં થી કંઈક શીખી ને મારા જીવન માં ઉતારુ એવી ભાવના સાથે અહી વિરમુ છું.

    માનવ વ્યાસ

  9. જય પટેલ says:

    પ્રસ્તુત ચિંતનાત્મક ઝરણાંમાંથી બે અણમોલ મોતી ઉપલબ્ધ થયાં.

    વૃધ્ધ એટલે જેની અનુભવ રૂપી ગઠરીમાં વૃધ્ધિ થયા જ કરે છે.
    પૂ. બાની કોઠાસૂઝ….રસોડામાં કોઈ ચીજ ખલાસ થઈ તેમ ના કહેવાય.
    ઘી…તેલ…મરચું…મીઠું વગેરે મંગાવવાનું થયું છે તેમ કહેવાય.

    રસોડું એ અન્ન દેવતાનું સ્થાનક છે. સ્થાનક પરથી અન્ન દેવતાનો અંશ ઉઠી જાય તો ભારે
    દુર્ભાગ્ય કહેવાય….!!!

    ખૂબ સરસ.
    વૃધ્ધો પાસેથી અનુભવોનું ભાથું મુફ્તમાં મળે.
    શાળાઓએ વૃધ્ધાશ્રમનો પ્રવાસ આયોજીત કરવો જોઈએ.

  10. Wiram Rathod says:

    ખૂબ સરસ

  11. sanat says:

    Very good write-up, it is just to observe your surrounding and take which ever is good. You just be ready for accepting better from people.

નોંધ :

એક વર્ષ અગાઉ પ્રકાશિત થયેલા લેખો પર પ્રતિભાવ મૂકી શકાશે નહીં, જેની નોંધ લેવા વિનંતી.

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.